უმცროსკლასელის მოგონებები

ფოტო: ლევან ხერხეულიძე
პირველი რაღაცეები

პირველი გაზეთი, რომელიც მახსოვს, გაზეთი "პრავდაა".

მის პირველ გვერდზე ბრეჟნევის  ფოტო იყო, გვარიანად  დიდი, მაგიდასთან იჯდა და ჩასცქეროდა თავის ქაღალდებს.

რა თქმა უნდა, არ ვიცოდი, ვინ იყო ეს კაცი, ბებიაჩემს  ვკითხე. ბებიაჩემმა  მითხრა, რომ ბრეჟნევია. მეტი არაფერი.

ააა-ჰააააააააააა!...ეს ის კაცია,  მჟავანაძე რომ  მოხსნა, ვიფიქრე მე.

კარგად მახსოვს, ზუსტად ასე ვიფიქრე. იმიტომ, რომ მანამდე დიდად  გამიკვირდა, სახლში რომ ლაპარაკობდნენ, მჟავანაძე მოხსნესო და ვიკითხე, მჟავანაძე როგორ მოხსნეს, თავისი ნება არ იყო, მოხსნიდნენ, თუ არა თქო?

ესე იგი, ვიცოდი რო მჟავანაძე ყველას უფროსია და ისიც ვიცოდი, მოხსნა რასაც ნიშნავს.

არაო, მამაჩემმა მითხრა, მაგის ნება არ იყო, ბრეჟნევის ნება იყოო. ეტყობა, კარგად ამიხსნა ეს ამბავი, იმიტომ რომ ბრეჟნევი დავიმახსოვრე.

საერთოდ, მამაჩემმა კარგი ახსნა იცოდა.

ჩვენი ეზოს კარს რომ გამოაღებდი, ქვემოთ მთელი თბილისი ჩანდა. ეზოს  წინ  სკამეიკა იდგა  და იქ  ვიჯექი ხოლმე, ქვემოთ არ მიშვებდნენ.

ეს ბებიაჩემის სახლი იყო: ნახალოვკის ერთ-ერთ გორაზე, ეზოთი და უკან კიდევ ბაღით. ჩვენი სახლი შენდებოდა და იქ ვიყავით. ხო, ამ სკამეიკაზე რომ დაჯდებოდი, ჩანდა, როგორ ჩადიოდა მზე თბილისის თავზე. ცოტათი მეშინოდა კიდეც, ისე კარგად ჩანდა.

ერთხელ, მამაჩემი სამსახურიდან მოდიოდა და მე კი, იმ სკამეიკაზე  ვიჯექი. ბებიაჩემი ყოველი მხრიდან ხიფათთა მომლოდინე ბებია იყო და  მარტოდ დიდხანს არ დამტოვებდა ხოლმე, ამიტომ ჩამოვიდოდა  და მომიჯდებოდა გვერდით. ანდა, რაიმე ხილს ჩამომიტანდა სახლიდან.

მაშინ ვაშლი ჩამომიტანა.

ისე კარგად მახსოვს ის ვაშლი, ხატვა კარგად  რომ მესწავლა, ახლაც  უზუსტესად დავხატავდი. მე კიდევ, თუ რამე არ  მიყვარს ცხოვრებაში, ვაშლის კბეჩაა. იმ ვაშლს არც შევჭამდი: შინ რო შევბრუნდებოდი, სადმე  მივმალავდი და ეგ იქნებოდა. ჰოდა, მამაჩემი ამოდიოდა ჩვენს აღმართ ქუჩაზე და გვერდითაც მომიჯდა.

მახსოვს  რო ვუთხარი:

- მზე ჩადის...

მან კი მომიგო, რომ  მზე არ ჩადის და დედამიწა ბრუნავს  მზის  გარშემო და  რომ დედამიწა მრგვალია. დახედა ჩემს ვაშლს და მითხრა:

- აი, ასეთია..

მიავლო  ყუნწში ხელი და ნელა დაატრიალა.

ვააააახ...

მე  ახლაც არ მჯერა, რო დედამიწა მთლად მრგვალია, მაგრამ მაშინ გვარიანად დავიბენი. ამას მაშინ ნამდვილად ვერ გავიგებდი, იმიტომ, რომ მერეც ვერ გავიგე, მაგრამ ეს  დაბზრიალებული ვაშლი და ჩამავალი მზე კი  სამუდამოდ დამამახსოვრდა.

კიდევ რა მახსოვს იმ დროიდან? გამრავლების ტაბულას რომ ვერ ვსწავლობდი და რომ რამაზ ჩხიკვაძეს ჰქონდა წარმოუდგენლად თეთრი, პირადად ჩემთვის შემაშფოთებლად მოულოდნელი სახე და ფეხშიშველი დადიოდა სცენაზე.

ჰო, თეატრში წამიყვანეს. ასევე პირველად. წითელი ფეხსაცმელები მეცვა, დღევანდელი ინსპექტორებისნაირი, ოღონდ, წითელი. იდგმებოდა "ყვარყვარე". მგონი, საერთოდ აღდგომა იყო და თეატრშიც იმ დღეს წავედით. ვიღაცამ მითხრა, რომ ჩემხელებს თეატრში არ უშვებენ და ძალიან კარგად უნდა მოვიქცე, რომ იქედან არ გამომაბუნძულონ. ამიტომ გვარიანად მეშინოდა. აბა, თუ არ შემიშვეს და დავრჩი იქ მარტო, რაღა ვქნა? ის აღარ მიფიქრია, რო მარტოს  არავინ დამტოვებდა.

რამაზ ჩხიკვაძე იყო ფეხშიშველი და ძალიან თეთრი სახით. შევშფოთდი. მანამდე მგონი ჰიტლერივით ეცვა და იყო ყვითელი სახით. საერთოდ, ბევრს მოძრაობდნენ და გადი-გამოდიოდნენ და თეატრი მომეწონა, თანაც სცენაზე გადახდილი მანქანაც შემოაგორეს, ოღონდ, არ მომეწონა, რომ ნამდვილი ბორბლები არ ჰქონდა. ვგიჟდებოდი გადახდილ მანქანებზე. ოღონდაც, მეგონა, რომ ფეხშიშველი სიარული არ შეიძლებოდა და ვფიქრობდი, ასე როგორ გამოუშვეს ეს კაცი სცენაზე, ეტყობა, გამოპარულია-მეთქი. თანაც, გამიკვირდა, წარამარა  ტანსაცმელს იცვლიდა და ისე  გამოდიოდა და თუ მაგდენი ტანსაცმელი აქვს, ერთი ფეხსაცმელი რა გახდა-მეთქი. მოკლედ, ბავშვისთვის თეატრში სულ სხვა რამეებია საინტერესო.

საერთოდ კიდევ, თუ სკამეიკაზე არ ვიჯექი, ბებიაჩემის ბაღში ყოფნა მიყვარდა. ბაღს საერთო ღობე ჰქონდა ჩვენი მეზობლის, გოგიას ბაღთან. რახან სულ იმ ბაღში ვიყავი, იქაურობის ბევრი რამე მახსოვს და დიდადაც მენატრება, ოღონდ, ის ამბავი წასულია: იქ  ვეღარასდროს მოვხვდები.

გოგიას ლეღვის ხეები ედგა ეზოში, ღობის კიდეზე იყო ჩამწკრივებული, მაგრამ  მერე გოგიამ ცისფერი 21 იყიდა, ანუ ძველი ვოლგა და ლეღვები  გარაჟს შეეწირა. ბებიაჩემს კი ვარდები ჰქონდა, ვარდები და უზარმაზარი იასამანი, ცოტა ყურძენი და ეგ იყო. ბაღში პატარა სათავსოც იყო, რომლის გვერდითა მხრიდან შეშის საწყობი იყო. შეშა, მაშ რა. დიდ ოთახში უშველებელი კაფელის ფეჩი იდგა, აქეთ, შუშაბანდში, ჩვეულებრივი. მახსოვს, ამ ფეჩის გარშემო მსხდომი ბაბუაჩემის დები, ვერიჩკა და პელაგია, სულ შავებში. მგონი, ეს იმის შემდეგ იყო, ბაბუა რომ გარდაიცვალა.

ბაღში კი, კიდევ ერთი რამ იყო: დიდი  ფიჭვი. ის დუძიკას დაერგო. დუძიკას მე აღარ მოვსწრებივარ, მაგრამ მის შესახებ ყვებოდნენ და ხშირად ახსენებდნენ. ჩვენი სახლის პირველ სართულზე ცხოვრობდნენ მისი დედა და და. ისინი, მგონი, ბებიაჩემის მდგმურებად ითვლებოდნენ მეორე მსოფლიო ომის დროიდან, თუმცა, მდგმურობა ფრიად სიმბოლური იყო. ასე მახსოვს.

საერთოდ, ჩვენი და გოგიას სახლების პირველ სართულებზე მდგმურები ცხოვრობდნენ, ეზოში კი იდგა თუთის ხე და საერთო ონკანი. მე ამ პირველი სართულების უფანჯრო სახლებში სრულიად გაჩვეული ადამიანი გახდით. ის კარგად მახსოვს, რომ არცერთ კარს საკეტი არ ჰქონდა. არც ჩვენსას, და არც იმათსას. პირდაპირი მნიშვნელობით არ ჰქონდა, ისე კი არა, ახლა რომ ამბობენ, თბილისში კარი არ იკეტებოდაო და რაღაც გადატანითი მნიშვნელობის იერი რომ დაჰკრავს. მართლა არ ჰქონდა. ანჯამები  ჰქონდა და ერთადერთხელ ვნახე, რომ დაკეტეს: ზაფხულში ქალაქგარეთ მივდიოდით და შინ საერთოდ არავინ რჩებოდა მთელი ორი თვით. ჰოდა, ბებიაჩემმა, საიდანღაც ძველებური ბოქლომი გამოაძრო და იმით დაკეტა. სხვა  დროს, იქ დასაკეტი არაფერი იყო, ის ავეჯიც მახსოვს და საერთოდ, ვინ უნდა შემოსულიყო? უცხო იქ არავინ დადიოდა. ანდაო, ესეც მახსოვს, მერე ამბობდა ბებიაჩემი, დუძიკას გამო აქეთ ვინ გამოიხედავდაო. დუძიკას ფოტოც მახსოვს. აი, 50-იანი წლების ფილმებში რომ ბიჭები არიან, იმათ ჩამოჰგავდა. ულვაში, ღიმილი, უკან გადავარცხნილი თმა... დუძიკა ერთხანს ნახალოვკელ ქურდებს მეგობრობდაო, მერე კი სამსახურიც ეშოვნა, ძალიან ეცადა ყველა, რომ ამ წრეს მოშორებოდა. მეგობრები ღამით შემოუვლიდნენ ხოლმე. დედაჩემი მეუბნებოდა, პატარები რომ ვიყავით, ძილში ხშირად ჩაგვესმოდა მოგუდული  დაძახილი: დუძიკ, დუძიკ...[pagebreak]

ფოტო: ლევან ხერხეულიძე
ცხადია, ღამით იყო სალაპარაკო და საქმეც  ღამით იყო. დედაჩემი და მისი დები კი დღემდე რაღაცნაირად, ძალიან თბილად იხსენებენ დუძიკას, რომელიც  ეზოს გარეთ მათი სრული პატრონი იყო. ძალიან კეთილი იყოო, სრულიად არაადამიანურად კეთილიო. ისიც ყოფილა, რომ ბებიაჩემი შუშაბანდიდან  გავარდნია დამძახებლებს, თავი დაანებეთ, რა შეჭამეთ ეს ბიჭიო, მაგრამ დუძიკა ყოველთვის მიდიოდა. მერე, იმ დროის იშვიათ ავტოკატასტროფაში  დაღუპულა... რამდენჯერ, მათი კარის წინ მჯდომს მესმოდა გრძელი და  ტირილნარევი ჩურჩული: ეს დედა ელაპარაკებოდა ხოლმე გარდაცვლილ დუძიკას. დუძიკას დედა ჩემი დიდი მეგობარი იყო. ძალიან მომწონდა პირველი სართულის სახლებში ბოდიალი, ასევე გოგიასთანაც, სადაც ერთი ჩემთვის სრულიად მაგიური ნივთი იდო გარდერობის თავზე: ირემი, რომელიც ყულაბაც გახლდათ. ირემი ზუსტად რომ ნამდვილი ირემივით იყო შეღებილი და პირდაპირ თვალებში გიყურებდა.

სხვა ბავშვი იმ ეზოში არ იყო და როგორც ჩანს, ამიტომაც დავეხეტებოდი მეზობლების სახლებში. სრულიად ჩვეულებრივი რამ იყო, დიდები ისე გელაპარაკებოდნენ, როგორც დიდს.

ყვარყვარეს შიშველი ფეხების ამბავმა, ალბათ, იმიტომ შემაშფოთა, რომ მანამდე მრავალგზის მქონდა ნანახი, როგორ  შეუშვერდა ეზოს ონკანს ჯერ  გადაპარსულ თავს, მერე კი, შიშველ ფეხებს ჩვენი ქვედა მეზობელი, ვანიჩკა ჯიკაევი. ვანიჩკა დროული და მრავლისმნახველი კაცი გახლდათ, უშველებელი, ჩაგრეხილი ჭაღარა ულვაში ჰქონდა და ცისფერი უმკლავო მაიკა ეცვა ხოლმე. ასე, სახალხოდ იბანდა ფეხებს, ცივი წყლით, რაც მაოცებდა და მაშფოთებდა კიდეც, ბებიაჩემი რაღაცას წაილაპარაკებდა ხოლმე, როცა შუშაბანდის მინებიდან ონკანს შეყუდებულ ვანიჩკას მოჰკრავდა თვალს. მგონი, კარგს არაფერს. ამიტომ, ეს ამბავი მაშფოთებდა. ვანიჩკას, სტალინური ქუდი ეხურა ხოლმე. ასეთივე  ქუდით იყო ის იმ ფოტოზე, მათ სახლში, სადაც ვანიჩაკს მიერ  ციხეში გაკეთებული წვრილმანების შესანახი ყუთი იწონებდა თავს.

ფოტო სწორედ ამ ყუთის სახურავში იყო ჩასმული. იქ ვანიჩკა ახალგაზრდა  გახლდათ. ალბათ, ციხიდან გამოუგზავნა თავის ცოლს, ფროსიას. ფროსია ცისფერთვალება და ჩამრგვალებული ქალი იყო, ცხინვალიდან შვილიშვილები ჩამოუდიოდნენ ხოლმე. ხოლო ის ყუთი, რომელიც ძალიან მომწონდა, შავად შეეღებათ და ალისფერი ვარდებით მოეხატათ. ახ, ძალიან მომწონდა, მაგრამ შიგ ნემსები და ძაფები ეწყო და ეს მეტად მიცრუებდა იმედს.

ერთხელ ვანიჩკამ პირადი არქივის, თუ რაღაც ამგვარის წმენდა მოაწყო: აი, სახლიდან რომ უსარგებლო ნივთებს გამოიტან გადასაყრელად, ჰოდა, სარეცხის თოკზე ვიღაც მელოტი კაცის  ფოტო ჩამოკიდა.

ეს ვინ არის მეთქი, და ხრუშჩოვიაო.

ხრუშჩოვი ნამდვილად არ ვიცოდი, ვანიჩკამ კი მეტი დამაჯერებლობისთვის დაამტა:

- ამან გამომიშვა მე, თორე ახლაც იქ  ვიქნებოდი.

საიდან  გამოუშვა, სად იქნებოდა, რა ჯანდაბა... ხრუშჩოვი ცისფერ ფონზე იყო  გადაღებული და იღიმებოდა. სახლში ამოვედი და ბებიაჩემს ვკითხე, ის კაცი ვინ არის-მეთქი. ბებიაჩემმა ტუჩებზე მიიდო თითი. საერთოდ, ფრთხილი ქალი  გახლდათ, კომუნისტებისა ძალიან ეშინოდა. თუმცა, ეს სიფრთხილე პირობითი იყო. ანუ, მე არაფერს მეტყოდა, მაგრამ როგორც ჩანს, რაღაცეებს მაინც ამბობდა და ყურს მოვკრავდი ხოლმე. ეტყობა მამახსოვრდებოდა, იმიტომ, რომ ერთხელ მშვენიერი ამბავი მოხდა.

ეს ამბავი არ მახსოვს, მაგრამ  დედაჩემი დღემდე ჰყვება:

მამას  ტროლეიბუსით მოვყავდი საბურთალოდან. გეპეის პირველი კორპუსის  ქვედა მხარეს, ხილიანის ასახვევში ლენინის ძეგლი იდგა. ერთი ხო იდგა მოედანზე, მეორე იქ, მერე მესამეც დადგეს მთავრობის ახალი სახლის წინ: ლენინი რაზლივში. ხო, მარა, ახლა გეპეისთან რომ იდგა იმასთან გვაქვს საქმე... მოკლედ, ტროლეიბუსი რატომღაც შეყოვნდა იმ ადგილას და მეც ეტყობა, სულ აქეთ-იქით ვაცეცებდი თვალებს და დავინახე ეს ძეგლი.

მამაჩემი ამბობდა, მოკლედ მკითხეო, ყოველგვარი შესავლების  გარეშეო:

- ლენინი?

- ჰო, ლენინი.

- ამან დააქცია ქვეყანა.

ეს იყო ბებიაჩემის ცნობილი ფრაზა. სადაც თვალს მოკრავდა, თურმე, ასე ამბობდა.

ტროლეიბუსში ყველა იცინოდა. თურმე, მე რა ვიცი, მაგრამ მაინცდამაინც  ტკბილი ეპიზოდი არ იყო.

მერე მამაჩემს ვეკითხებოდი, ტროლეიბუსიდან ჩამომიყვანე-მეთქი? და ჩამოგიყვანე არა, ის კიდეო.

საქართველო მაინც სხვანაირი ქვეყანა იყო იმ საბჭოთა კავშირში. ისე, სახლში, სტალინის ფოტოებსაც მივაგენი და ბოლოს და ბოლოს ვიკითხე, ესენი რატო გვაქვს, ვანიჩკას რო ხრუშჩოვი აქ იმიტო-მეთქი? ბებიამ კი მითხრა, ადრე  ყველას ჰქონდა სახლშიო, ისე გვედო ხოლმეო.

გვარიანი ფოტოპორტრეტები იყო, ეტყობა, კარის ფოტოგრაფის გადაღებული, იმიტომ, რომ ისეთები აღარსად მინახავს.

მოკლედ, საბჭოთა ლიდერებთან პირველი შეხვედრები ასეთი იყო, იქაც  ყვარყვარე დაუმატე და თითქოს, არა უშავს.

ხო, დიდ ოთახში ტელევიზორი "რეკორდი" გვქონდა და იქ სხვადასხვა რამეებს  ვხედავდი: კერძოდ, ფეხბურთს და ვცნობდი პროგრამა "მოამბის" წამყვანს, გვარად ძიგუას: ჭაღარა, სათვალიანი კაცი იყო. საერთოდ არ მახსოვს, პირველი ფილმი, რომელიც ტელევიზორში ვნახე, ფეხბურთის რაღაცეები კი მახსოვს, მგონი, ეროსის ხმა, გვარი და სახელი გივი ნოდია და რაც მართლა კარგად მახსოვს, დინამო-ტოტენჰემის თამაშის ეპიზოდი, როცა კახი ასათიანმა გოლი გაიტანა. ჩანს, ფეხბურთი მაშინ უკვე ძალიან მიყვარდა და ეს პირველი გოლიც იმიტომ დამამახსოვრდა. ეტყობა, ისიც ვიცოდი, რომ ორ კვირაში საპასუხო თამაშია ლონდონში, რომელსაც მე აბა გვიანი საათის გამო ვინ მაყურებინებდა და ამიტომაც, სკოლაში წასვლის წინ მძინარე მამაჩემს დავადექი თავს.

- წავაგეთ... ხუთით ერთი წავაგეთ - ეს სიტყვებიც ზუსტად მახსოვს.

ესეც პირველი წაგება. მე რომ მახსოვს, თორემ იმ წლებში დინამო უფრო აგებდა, ვიდრე იგებდა.

კიდევ რა მახსოვს, იცი, როცა ვიძინებდი, ბაბუა მომიჯდებოდა ხოლმე  და ზღაპრებს მიყვებოდა. მაგრამ ეს ამ ფეხბურთამდე იყო, იმიტომ, რომ ბაბუა  ადრე გარდაიცვალა. ბაბუაჩემის პერსონაჟი თაგვი იყო და ვირთხუშ პეტროვიჩი ერქვა. ძალიან მომწონს ეს სახელი. საერთოდ, არ მახსოვს ის ზღაპრები, მაგრამ სახელი ძალიან კოხტად იყო შერჩეული. მერე ჩემი ძილისწინა ზღაპრები დეიდაჩემმა გადაიბარა. ისინი გოჭზე და მის ამხანაგებზე იყო. ყველაზე კარგი წიგნი კი, რომელიც იმ დროს მქონდა, ჩექმებიანი კატა გახლდათ: რო გადაშლი და ნახატები რო ამოდის, ისეთი, მგონი შემომეხია ის წიგნი, მხოლოდ ყდა მახსოვს. ხოლო პირველი წიგნი, რომელიც  წავიკითხე, უფრო სწორად კი, ხშირად  ვკითხულობდი, ენ ჰოგარტის "მაფინი" იყო. მაფინი ჩოჩორს ერქვა, მოგეხსნებათ, და ეს წიგნი ძალიან მომწონდა. შორიახლო ტრიალებდა "ბიძია თომას ქოხიც", მაგრამ მისი ყდისა მეშინოდა. ყდაზე სრულიად სულისშემძვრელი ბორკილებდადებული საბრალო ზანგი ეხატა და ამიტომ, წიგნი არ მომწონდა.[pagebreak]

მეორე შუშაბანდის ბოლოში კიდევ ერთი პატარა ოთახი იყო და მთელი  წიგნები იქ ელაგა. მე, ცხადია სურათებიანი წიგნები მომწონდა, მაგრამ  ისინი იქ ძნელად მოიპოვებოდა. ამიტომ, ყდაზე თუ იყო სურათი, ისეთ წიგნსაც დავხედავდი ხოლმე. ასეთი იყო, ჯეინ ეარი, თუმცა, ეს ყდაც სრულიად  შემაშფოთებელი იყო ჩემთვის, ჯეინს ისეთი ნირწამხდარი, თუ გაავებული სახე ჰქონდა, რომ იმის ხშირად შეხედვას ვინ გაბედავდა.

ფოტო: ლევან ხერხეულიძე
ღამღამობით, ძილის წინ, რატომღაც ვფიქრობდი, რომ ცხენზე ვზივარ და სადღაც მივაჭენებ. ერთი ყვითელი სათამაშო რევოლვერი მქონდა, მგონი, სმიტ ვესონის ყაიდაზე ჩამოსხმული, ახლა რომ ვფიქრობ, ნაგანს  ნამდვილად არ ჰგავდა. თეთრი ტარი ჰქონდა და ტარზე კი ირემი ეხატა. მაშინ ბევრს ჰქონდა ასეთი რევოლვერები, მგონი, ყველაზე ხადავოი სათამაშო იმ დროის პატარა ბიჭებს შორის. ეს რევოლვერი სულ თან დამქონდა და ძილის წინ ბალიშის ქვეშაც ვინახავდი ხოლმე. არ ვიცი, რატომ, შესაძლოა, რაღაც ფილმი ვნახე, რომელიც არ მახსოვს, იმიტომ, რომ ოდნავ წამოზრდილს, სწორედ ისეთი ფილმები მომწონდა, რევოლვერებს რომ დაატრიალებენ ხოლმე. მაშინ, ჩემ ტოლებში, ვესტერნებზე და კოვბოებზე იმდენად არ იყო ლაპარაკი, უფრო ასეთი სიტყვა იყო: მექსიკელები. ანუ, დიდშლიაპიანი კაცი, ყველა მექსიკელი იყო.

მაშინ ხომ გოიკო მიტიჩის დროებაც გახლდათ, მისი შავ-თეთრი ფილმებისა, მერე ფერადი ვინიტუებიც მოჰყვა, მაგრამ ეს უფრო გვიანდელი ამბავია, მჟავანაძის ახალმოხსნილობის ბავშვობაში კი ესენი ნამდვილად შავ-თეთრი იყო.

აჰ, რაგვარი შურით ვუცქერდი მოზრდილ  ყმაწვილს, რომელიც გვიამბობდა ფილმს - "დიდი დათვის თანავარსკვლავედის შვილები". რას ნიშნავდა ეს სათაური, საერთოდ ვერ მივხვდი, ვინაიდან ასტრონომიაზე არავინ მესაუბრებოდა, მაგრამ მაინც მეტად შემშურდა, რომ ვიღაცეები ნაზიარებნი იყვნენ ამ სრულიად მიმზიდველ სახელს.

სამაგიეროდ, კარგად მახსოვს  პირველი ფილმი, რომელიც კინოში ვნახე, კვლავ და კვლავ მამაჩემთან ერთად: ეს იყო საბჭოთა რობიზონ კრუზო, დღის სეანსი. იქ ამბობდნენ, პარასკევას ქართველი თამაშობსო. ახლა ვიცი, რომ ირაკლი ხიზანიშვილი თამაშობდა.

მზიანი დღე იყო, კინოდან რომ გამოვედით სინათლემ თვალი მომჭრა. რობინზონ კრუზო წაკითხული არ მქონდა, მაგრამ წიგნი კი მენახა. მენახა კი არა, ჩემი იყო.

ბაჩამ მაჩუქა.

ბაჩა სრულაიდ უნიკალური პერსონაჟი გახლდათ.

პირველი  საჩუქრი, რომელიც მახსოვს, ბურთების სასროლი თოფი იყო, რომელიც საავადმყოფოშივე  მომიტანეს, როცა  გლანდები ამომაჭრეს. გლანდების კაციც მახსოვს: რომელსაც შუბლზე ის მრგვალი, ნახვრეტიანი სარკე  ჰქონდა მიმაგრებული და მეჩხუბებოდა რაღაცეებს, როცა მაჭრიდა. ეტყობა მტკიოდა და ცუდად ვიქცეოდი, იმიტომ, რომ მეუბნებოდა, ეხლა შევწყვეტ ოპერაციასო. გეგონება ვიცოდი, რას ნიშნავს ოპერაციის შეწყვეტა. მერე იმ სარკეზე სისხლის წვეთები დავინახე და ეს თოფიც ჩამახუტეს, რომელიც იქვე, საავადმყოფოშივე გამიტყდა. შინ პაბედამ მოგვიყვანა, ან სად იპოვეს ეგეთი მანქანა. სქელი საროჩკა მეცვა, ბამბაზიის. მაგრამ ახლა თოფზე  არ ვლაპარაკობ, არამედ, პირველ წიგნებზე, რომლებიც მაჩუქეს.

ბაჩა, დაბალი, ასევე ჩამრგვალებული, შავგვრემანი ქალი იყო: ბაბუაჩემის ახლო  ნათესავი, საბავშვო ლექსების მწერალი. ხშირად მოდიოდა ხოლმე ჩვენთან და ღამითაც რჩებოდა უქმეებზე. უამრავი რამის მოყოლა იცოდა და როგორც ეტყობა, შინ იშვიათი ბიბლიოთეკა ჰქონდა: განსაკუთრებით ოციანი, ოცდაათიანი წლების ქართული წიგნებისა. ამას ახლა ვატყობ, წიგნებს მჩუქნიდა ხოლმე და ისინი ოცდაათიანი წლებისა იყო. ჯერ რობინზონ კრუზო მომიტანა და მაჩუქა, მერე კი, ტომ სოიერის თავგადასავალი. ძალიან ძველი ტომ სოიერი იყო, ელენე ახვლედიანის ნახატებით. ინდიელი ჯოს მაგივრად ინდოელი ჯო ეწერა: ეტყობა, მაშინ ასე თარგმნიდნენ. ნახატები იყო დაუვიწყარი. ახლაც მახსოვს. მაშინ ის წიგნი არ  წამიკითხავს, მაგრამ კი ვათვალიერებდი ხოლმე. ხმარებისგან გაცრეცილი, დაშლილი და თამბაქოსფერი ფურცლები  ჰქონდა. ნახატებზე, ბიჭებს და გოგოებს რაღაცნაირი სახეები  ჰქონდათ, დაჭყეტილი თვალები, ჩაცინებებიც სრულიად  თაღლითური, მოძრაობებიც მაგარი იყო.

ბაჩა დიდად  დრამატული ბედის ქალი იყო. ესეც, რა თქმა უნდა, მერე გავიგე, მარტოობა სძულდა და აშინებდა, სულ მარტო კი იყო. ძალიან მაგარი მოყოლა იცოდა. რას მიყვებოდა, დიდად არ მახსოვს, მაგრამ  მაგრად რო მიყვებოდა, ეს ნამდვილია. სულ ვფიქრობდი, ნეტავ ამ წიგნებს ოდესმე თუ წავიკითხავ-მეთქი. სახლში წიგნების მეტი რა იყო, მაგრამ ბაჩას მოყოლილები მაინც სხვა გემოსი გახლდათ.

ქართული  ფანტასტიკური რომანები თუ გსმენიათ ოცდაათიანი წლებისა?  მგონი ივანე ყიფიანის წიგნს მიყვებოდა, სადაც პერსონაჟს გიორგი მოგელი ერქვა. გიორგი მოგელი: აგე, დღემდე მახსოვს ეს კაცი, რომელიც თეთრ კოსტუმში წარმომედგინა. ბაჩა ამბობდა, ამ წიგნშიო, ადამიანები საჭმელს არ ჭამენ, ბეჭდებს იკეთებენ და ასე ძღებიანო. ესეც ქართული ნაუჩნი ფანტასტიკა.

ეს გიორგი მოგელი მხოლოდ ბაჩას მონაყოლიდან მახსოვს, მერე ისე ვიფიქრე, ივანე ყიფიანის  პერსონაჟი უნდა იყოს-მეთქი,  ყიფიანის ნაწერებს კი ეგრეც ვერ მივწვდი.

ყველაზე  უფრო რაც არ მიყვარდა, კალამი და სამელნე იყო. მე ზუსტად იმის ბოლოს მოვესწარი, რომ, მგონი, მეოთხე კლასამდე, ჩანთაზე ნაქსოვ ტომსიკაში ჩადებული სამელნე მეჭირა და პენალში კალამი მედო. ეს მეტად არ მომწონდა, და რატომ არ ვიცი. ეტყობა, თხუპნიაობის გამო. სუფთა წერაშიც, პერსპექტივა არ  გამაჩნდა... ოღონდ, ეხლა სკოლის რაღაცეებზე არ ვლაპარაკობ, უბრალოდ, უცებ  ვიფიქრე, რა არ მიყვარდა-მეთქი და სწორედ რომ კალამი, რაც შემდგომში გვარიანი უცნაურობა  გამოდგა. ასევე მეჯავრებოდა ყველანაირი ხორცი და ჩემი ჭმევა ტრაგედია იყო.

იცით რა მიყვარდა? ეზოს  წინ ჭიშკართან რომ ვიჯექი იმ სკამეიკაზე და ბაბუაჩემი რომ ამოდიოდა აღმართზე, მუქი მწვანე ფართო ხალათი ეცვა, იყო მსუქანი და თავზე საზაფხულო შლაპა ეხურა. ვის გავდა და ჟან გაბენს. ერთხელ აიღო და შლაპა ანთებული სიგარეტით გამოწვა შუა ადგილას, რის შემდეგაც გამოაცხადა, ზაფხულია, სიცხეა და ჰაერი უკეთ იმოძრავებსო. ასეთი ონავრული რამეები ეხერხებოდა. სულაც არ დარდობდა, შლაპა რო გამოიწვა. აბა, მე გამომეწვა შლაპა. რა ამბავი ატყდებოდა?

რო ამოდიოდა აღმართზე, გავიქცეოდი ხოლმე და დავეტაკებოდი. მგონი, ცხოვრებაც ეს არის, თან პატარა რო ხარ, გამოგდის ასეთი რაღაცეები. ახლა, რომც მოგინდეს გაქცევა და დატაკება, ასჯერ დაფიქრდები. ეს სიყვარულებიც, რაღაცნაირად შეკავებულია ხოლმე, ანდა ადამიანები ჩვეულებრივები ხდებიან, თუ რა არი, არ ვიცი. მგონი, ნამდვილი ადამიანი მაშინ ხარ, როცა პატარა ხარ, მერე, ვიღაცა ხარ, იმის  ნახევარიც არა, ბავშვობაში რომ იყავი.

პირველი სიბნელეც მახსოვს. ანუ, პირველი შუქის წასვლა. დედაჩემმა კინოში წამიყვანა, თუმცა, მგონი, მაშინ უკვე ცხრა წლისა ვიქნებოდი. კინო იყო, "ვერის უბნის მელოდიები". მოვედით სახლში და ბნელა, ბებიას ძველი ლამპები ჰქონდა. ვახ, როგორ წავხდი. სახლში რო მოვდიოდით, იმას  ვფიქრობდი, ეხლა მედროგე პავლეს დავხატავ-მეთქი. ლამპის შუქზე, აბა, რა უნდა დამეხატა, დიდი ვერაფერი. მაშინ ასეთ რამეებს ვაკეთებდი ხოლმე: რვეულის სულ ბოლო გვერდზე სახეს ვხატავდი, მერე, ზედა ფურცლებზე,  სახის ფორმაზე ამოვჭრიდი ადგილს და ტანსაცემლს ვუხატავდი. ერთი ათს რომ გავაკეთებდი, ასე გამოდიოდა, რო თავი ერთია, ტანსაცმელი კი სულ სხვადასხვა. რატომ მომწონდა ასე, არ ვიცი. გადაშლიდი, სხვა ტანსაცმელია, ისევ გადაშლიდი, კიდევ სხვა და ასე გაუთავებლად. ლამპის შუქზე მაინც დავხატე, მაგრამ მგონი, მალევე ჩამაგდეს ლოგინში, მაინც ბნელაო. ამ სიბნელემ როგორც მახსოვს, გვარიანად შემაწუხა, ბებიამ კი თქვა, ომის დროს სულ სიბნელე იყო, რომც  გქონოდა შუქი,  მაინც უნდა ჩაგექრო, თვითმფირნავებიდან ქალაქი რომ ვერ დაენახათო. ისიც მოაყოლა, დაბლა ვიდექით ხოლმე, ქუჩის ბოლოში, მორიგეებადო.

იფ, ღამით მორიგეობა ჩვენი ქუჩის  ბოლოში... დიდებული რამედ  წარმოვიდგინე, იმიტომ, რომ ღამეები მომწონდა. ზოგჯერ ზაფხულში, თუ შემთხვევით არ დამაძინებდნენ, ეზოშიც კი ჩავდიოდი ხოლმე, ნიავი უბერავდა და სკამეიკაზე მეზობლები ისხდნენ. დიდი ბიჭები, ანდა რომელიმე ამომვლელი ჩაიმუხლებდა ამ სკამეიკაზე მსხდომებთან. ვიღაცა ონკანს მოუშვებდა და ეს ხმაც უხდებოდა იმ ზაფხულის ღამეს, ვარსკვლავებიც მახსოვს. ჰოდა, მორიგეობა მთლად მშვენიერი რამ იქნებოდა. ომისა არაფერი გამეგებოდა,  მაგრამ ბებია ხშირად ახსენებდა ომს. უმცროსი ძმა, რომელიც თურმე, სწორედ აი, იმ ოთახში ცხოვრობდა, სადაც ახლა წიგნები იყო, გამთენიისას გაპარულიყო და მოხალისედ ჩაწერილიყო. ომი ჯერ კი არ იყო, მაგრამ ეს  წასულა და ორიოდ კვირაში დაწყებულა კიდეც. ბებიას ჰქონდა მისი ერთადერთი წერილი, ომის დაწყებამდე სამი დღით ადრე გამოგზავნილი: ზედ შემშრალი ცრემლებით. ძალიან ხალისიანი წერილი იყო, როცა გავიზარდე, მერე წავიკითხე.

მაგრამ ეს ყველაფერი საბჭოთა კავშირის დასავლეთ საზღვარზე ხდებოდა: იქ  პირველ სამ დღეში მოასწორეს  ყველაფერი გერმანელებმა. ან სიკვდილი იყო, ან ტყვეობა და რახან ძმის დაღუპვის  ცნობა არ მიუღიათ,  ბებია ცოტათი მაინც ყოველთვის ფიქრობდა, რომ ის სადმე სხვაგანაა, რომელიმე ქვეყანაში.

რომ გავიზარდე, მივხვდი, რომ ეს ძნელი დასაჯერებელი იყო, რადგან უცხოეთში დარჩენილი ყოფილი ტყვეები საქართვლეოში უკვე ჩამოდიოდნენ კიდეც. ის კი არ ჩანდა. ბებია  და მისი დები რომ შეიკრიბებოდნენ,  აუცილებლად ლაპარაკობდნენ თავიანთ პატარა ძმაზე. აგერ, ბოლო დრომდე ასე იყო. ერთხელ, ამბავიც კი მოიტანა ვიღაცამ, იუგოსლავიაში ნამყოფი კაცისგან მოთხრობილი, ტაქსში ჩავჯექიო და მძღოლი ძალიან გავდა თქვენს ძმასო, გამომიტყდა რომ ქართველი იყო, ოღონდ სახელი არ მითხრაო... ეს, მგონი, 80-იანი წლების დასაწყისში მოხდა. არ მგონია, ის ყოფილიყო.

იქ ჭიშაკრთან ჩემი ჯდომისას კი, ხანდახან მოდიოდა მაღალი და შავტუხა ბიჭი გელა, რომელსაც ასანთი ჰქონდა, ჭიანჭველების ბუდეებს ეძებდა და მერე მოკიდებული ასანთით დასდევდა ამ ჭიანჭველებს.

ეხლა კიდევ ერთი რამე გამახსენდა.

ერიკა დევდსონ.

ეს იყო პირველი უცოხური სახელი და გვარი, რომელიც დამამახსოვრდა.

ოღონდ ამ ამბავს სხვა  დროს მოვყვები.

ერთხელ კიდევ, ბაბუას  ვყავდი წაყვანილი სადღაც და ბორია პაიჭაძე შეგვხვდა.

მისი ხმა მახსოვს.

 

 

@