როგორ ვაწესრიგებთ წინასწარ იმ დროს, რომელშიც მომავალი თაობები იცხოვრებენ? ვის ვითვალისწინებთ, ვის ვგულისხმობთ იმ დროში და ვინ რჩება მის მიღმა? რა იქნება მომავალი ნორმა? როდის ხდება"სხვა"ნორმალურებისთვის საფრთხე, ვინ, და რა არის ამის მიზეზი, - როგორ შეიძლება საფრთხის განეიტრალება? ახალი საკანონმდებლო ინიციატივა, რომელიც ათიდან თვრამეტ წლამდე დევიანტური ქცევის მოზარდების სპეციალიზირებულ სააღმზრდელო დაწესებულებაში გადაყვანას ითვალისწინებს, კიდევ ერთხელ წამოჭრის ამ კითხვებს. პარლამენტმა კანონპროექტი ერთი მოსმენით უკვე მიიღო,"ცხელი შოკოლადის"დისკუსიაზე საკანონმდებლო ინიციატივის ავტორებიც მოვიწვიეთ, თუმცა, პარლამენტარებმა განაცხადეს, რომ ამ თემაზე მრგვალ მაგიდაში მონაწილეობისთვის ჯერ არ არიან მზად.  

მონაწილეები:

თამარ თანდაშვილი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, ფსიქოლოგი

ნინო აბრამიშვილი, მე-6 საავტორო სკოლის  მასწავლებელი

ნატო ზაზაშვილი, ბავშვთა ფსიქოლოგი

მოდერატორი: ნინო ლომაძე

ვინ არიან დევიანტური და რთული ქცევის მოზარდები?

ნატო ზაზაშვილი: რთული ქცევა საკმაოდ ფართო გაგებაა და მასში ყოველთვის არ იგულისხმება კანონსაწინააღმდეგო ქმედება. მარტივად რომ ვთქვათ, დევიანტური ქცევა ნორმიდან გადახრას ნიშნავს. ეს შეიძლება იყოს, მაგალითად, თმის მწვანედ შეღებვა, სვირინგი.

თმის მწვანედ შეღებვა და სვირინგი ნორმიდან გადახრაა?

ნატო ზაზაშვილი: საზოგადოებისთვის ნორმაა ის, რაც გავრცელებულია. თუკი საზოგადოებაში ასეთი ქცევა არ არის გავრცელებული, ეს ნორმიდან გადახრად მიიჩნევა. თუმცა, არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება მხოლოდ ასეთი “უცნაურობების” გამო ბავშვი საფრთხედ აღვიქვათ. სწორედ ამიტომ, უნდა დაკონკრეტდეს ტერმინები, რადგან რაც მეტი ბუნდოვანება იქნება კანონში, მით უფრო მეტად იქნება მისი აღსრულება დამოკიდებული ჩვენს სუბიექტურ აღქმაზე.  ძალიან ზუსტად უნდა ჩამოყალიბდეს იმ ბავშვის პორტრეტი, რომელიც სპეციალურ სკოლაში გადაყვანას ექვემდებარება.

ნინო აბრამიშვილი: სკოლაში ასეთ ბავშვებს ძნელად აღსაზრდელებს ვეძახდით. ამ მხრივ, ჩემი მაგალითი შეიძლება არ გამოგადგეთ, რადგან ჩვენთან, მე-6 და 49-ე საჯარო სკოლებში პრობლემები შედარებით იოლად გვარდებოდა. მასწავლებლები ბავშვებს კი არ ვებრძოდით და  ვუპირისპირდებოდით, არამედ ველაპარაკებოდით თანაგანმცდელის პოზიციიდან. ვაჩვენებდით, რომ ჩვენ მათ გაგებას, დახმარებას ვცდილობდით და ეს უმეტეს შემთხვევაში მუშაობდა.

ალბათ, იმასაც გააჩნია, რამდენად “რთულია” ბავშვის ქცევა.

ნინო აბრამიშვილი: რასაკვირველია, ყველა პრობლემა ერთი გასაუბრებით არ გვარდება. ეს პროცესია, რომელიც შესაძლოა, დროში გაგრძელდეს, განმეორდეს ბევრჯერ. გააჩნია ქცევის სირთულესაც - თუ ბავშვმა იარაღი იხმარა და თანასკოლელი დაჭრა, აქ უკვე მხოლოდ მასწავლებლის შეგონებები აღარ არის საკმარისი და სხვა მიდგომაა საჭირო.

თქვენი მასწავლებლობის მანძილზე თუ გქონიათ ასეთ შემთხვევასთან საქმე?

ნინო აბრამიშვილი: არა, საბედნიეროდ, პირადად მე, არ მქონია, მაგრამ გვქონია სკოლაში. და ეს პრობლემა სკოლას თვითონ გადაუჭრია.

არსებობს თუ არა მეთოდოლოგია, რომელსაც შეუძლია კრიმინალის ჩადენამდე დაადგინოს - იქცევა თუ არა მოზარდი მოძალადედ მომავალში? შესაძლებელია “აშკარა საფრთხის” დანახვა ძალადობის ფაქტამდე? 

თამარ თანდაშვილი: წინასწარ გათვლა მართლაც რთულია. ნინო, თქვენგან განსხვავებით, მე ცოტა სხვანაირი, უფრო სამწუხარო გამოცდილება მაქვს. და თანაც, რამდენიმე. ვმუშაობდი რვა წლის ბავშვთან, რომლის ინტეგრაციასაც ვცდილობდი სკოლაში. ჩემი მცდელობა დამთავრდა იმით, რომ ამ ბავშვმა ისე სცემა თანასკოლელი, რომ ძლივს გადაარჩინეს. ამ ინციდენტამდე ცოტა ხნით ადრე, მან ცხოველის დახრჩობა სცადა. ასეთი ქცევა ძალიან ცუდი სიმპტომია. სოციოპათიის პირველი ანამნეზი ცხოველების დახოცვაა. ასეთი ბავშვები კლავენ იმას, ვისაც ერევიან. არა აქვთ არანაირი თანაგანცდა, ემპათია. თუმცა, სოციოპათიის დიაგნოზს თვრამეტ წლამდე მაინც არ სვამენ, რადგან,  ვიდრე ბავშვი ზრდასრულ ასაკს არ მიაღწევს, მისი შეცვლის შანსი ყოველთვის არსებობს. ვერავინ ვერ გეტყვით წინასწარ ბავშვისგან დადგება თუ არა კრიმინალი. შეიძლება გარკვეული მინიშნებები იყოს და გარემოდან გამომდინარე, პროგნოზირებაც შეძლო, მაგრამ წინასწარ და გადაჭრით იმის მტკიცება, რომ მისგან აუცილებლად სოციოპათი ჩამოყალიბდება, შეუძლებელია. 

ის ბავშვი, რომლის ისტორიაც თქვენ მოჰყევით, არ წარმოადგენს აშკარა საფრთხეს გარშემომყოფთათვის?

თამარ თანდაშვილი: წარმოადგენს, რასაკვირველია. ჩვენ, უფროსებს გვაქვს უნარი შევაფასოთ საფრთხე და განვერიდოთ მას. ბავშვებს ასეთი უნარი არ აქვთ. მათი სამყარო ძალიან შემოსაზღვრულია. საკუთარი ცხოვრებისგან დისტანცირების, შეფასებისა და განჭვრეტის უნარს ადამიანი გვიან იძენს. ამიტომ, დევიანტთან ერთად სხვა ბავშვების ყოფნა მუდმივი რისკია. დევიანტები ძალიან ხშირად ამცირებენ გარშემომყოფებს. ძალადობა არ არის აუცილებელი მაინცდამაინც ფიზიკური იყოს, რომ მძიმე შედეგი მოიტანოს.  ფსიქოლოგიური ძალადობა ძალიან გავრცელებულია მოზარდებს შორის. ხშირია შეურაცხყოფა ფიზიკური ნიშნის გამო, რაც ბავშვებისთვის სტიგმად იქცევა - ბავშვი მკვიდრდება კლასში როგორც “სქელა”, “ოთხთვალა” და მეტი არავინ. შეიძლება მან გამოხატოს წუხილი ამის გამო, შეიძლება -ა რა, მაგრამ კვალი აუცილებლად დარჩება. სკოლებში, სადაც პიროვნების თავისუფლების ღირებულებებს პატივს სცემენ, ასეთ პრობლემებს არასდროს უგულებელყოფენ. ბავშვია და იხუმრა - ამ კატეგორიაში ფსიქოლოგიური ძალადობის ფაქტებს არასდროს განიხილავენ. რა თქმა უნდა, ეს პრობლემა შეიძლება გადაიჭრას, მაგრამ მხოლოდ - მშობელი, მასწავლებელი, თავად ბავშვი, თანაკლასელები - ყველა რგოლთან მუშაობის შედეგად.

პუბერტატის ასაკში, ანუ იმ დროს, როდესაც თავის დამკვიდრების პრობლემა მძაფრდება, ეს ყველაფერი, კიდევ უფრო რთულ ფორმებს იძენს. ხშირია თვითმკვლელობის მცდელობები, ჩვენი გადასახედიდან ისეთი ბანალური მიზეზების გამო, როგორიცაა, მაგალითად: მე უშნო ვარ. თუ ბავშვს ლიდერი ამცირებს, ამას ძალიან მძიმე შედეგი შეიძლება ჰქონდეს. თუმცა, ასეთი ისტორიები შემთხვევით არ იწყება. ყველაფერს აქვს განვითარების ეტაპები. ჯგუფში შეიძლება იყოს ერთი, - დევიანტური ლიდერი, რომელიც ავტორიტეტით სარგებლობს. თუკი მის ლიდერობას სხვამ წყალი არ შეუყენა, შეუძლია ჯგუფი აქციოს ბრბოდ. სოციალური ფსიქოლოგიის თეორიები ცხადყოფს, რომ ეს ძალიან ადვილი გასაკეთებელია. განსაკუთრებით იმ ასაკის ბავშვებში, სადაც ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს კუთვნილების განცდას  სოციუმისადმი. მე მიმაჩნია, რომ სკოლაში თავიდანვე უნდა იყოს მუშაობა, ქცევის რაღაც ფორმის დარღვევაზე. სკოლას აქვს დისციპლინარული ნორმები,  - ძალიან ჰუმანური, კანონიერი ზომები,  რომელიც შეუძლია რომ გამოიყენოს. ეს აუცილებლად უნდა განხორციელდეს, თუნდაც იმის საჩვენებლად, რომ გარკვეულ ქცევას აუცილებლად მოჰყვება რეაგირება - ეს ბავშვებმა უნდა იცოდნენ.

ამდენად, კანონპროექტში უსაფრთხოების ხსენება ძალიან კარგია, მაგრამ გაუგებარია რას გულისხმობენ “აშკარა საფრთხეში”. საფრთხე მრავალგვარია - ფსიქოლოგიურიც და ფიზიკურიც. ფიზიკური ძალადობა იმდენად აშკარაა, რომ ამაზე ბუნებრივად ჩნდება რეაგირების მოთხოვნა. ამ დროს ფსიქოლოგიური ძალადობაც არანაკლებ ამაზრზენი და ზიანის მომტანია, და შესაძლოა პერსპექტივაში გაცილებით მძიმე შედეგი ჰქონდეს. ჩვენს საზოგადოებაში ფსიქოლოგიურ ძალადობას დიდ მნიშვენლობას არ ანიჭებენ, არადა, ეს ძალადობის ერთ-ერთი ინტენსიური ფორმაა, ძალიან ძლიერი ზემოქმედება აქვს და საქართველოში უაღრესად  გავრცელებულია. კანონპროექტში არ ჩანს მისი ავტორები ფსიქოლოგიურ ძალადობასაც ასეთივე საფრთხედ მიიჩნევენ თუ არა.

ნინო აბრამიშვილი: ამ კანონპროექტის წაკითხვის შემდეგ, მე მრჩება შთაბეჭდილება, რომ სკოლას  აღარ უნდა მუშაობა ბავშვთან. ის იხსნის პასუხისმგებლობას, თავიდან იშორებს პრობლემას, რომელთან გამკლავებაც არ შეუძლია.

თამარ თანდაშვილი: მეც მეჩვენება, რომ კანონპროექტი გასაფერადებელი ნახატივითაა: მოცემულია კონტურები, შიგთავსი კი ვიღაცამ უნდა გააფერადოს. ჩამოყრილია საკითხები, რომლებიც არ ვიცით როგორ უნდა გადაიჭრას. პირველ რიგში, არ ვიცით რა პროცედურულ ნორმებს მიმართავენ, როგორ მუშაობენ ბავშვთან, მის პედაგოგთან, თანაკლასელებთან, მშობლებთან, სოციალურ მუშაკთან... უნდა არსებობდეს ძალიან დეტალურად გაწერილი ბავშვის სამომავლო განვითარების გეგმა, რომ შესაძლებელი იყოს მონიტორინგიც - რას ველოდებით მისგან გარკვეული დროის შემდეგ. მაგალითად, რა ჩაითვლება წარმატებად სამი თვის შემდეგ? თუ არავინ  მოკლა, ეს წარმატებად უნდა ჩაითვალოს? კანონპროექტს, იმ სახით, რა სახითაც ჩვენ მას ვიცნობთ, მხოლოდ ლოკალური, სკოლაში დისციპლინის აღდგენის მიზანი აქვს. სხვა მხრივ არაფერი შეიცვლება - საზოგადოება ისევ ისეთ დევიანტს მიიღებს, უბრალოდ, ამ დევიანტს კარგად ეცოდინება, სად შეუძლია მოიქცეს ასე და სად არა.

თქვენი აზრით, არ არსებობს შემთხვევა, როდესაც გამართლებულია მოზარდის სკოლა-პანსიონში გადაყვანა?

ნატო ზაზაშვილი: კი. მე ამ ინიციატივას, ზოგადად, პოზიტიურად ვუყურებ. ეს შეიძლება იყოს კიდევ ერთი მცდელობა გაუმჯობესდეს ბავშვთა მდგომარეობა, მაგრამ მაქვს წინადადებები და შენიშვნები. მაგალითად, კანონპროექტში წერია, რომ ბავშვის ქცევის კორექცია ხდება სპეციალური პროგრამების ფარგლებში და სპეციალიზირებულ სკოლა-პანსიონებში. როდის მიმართავენ მათ და რას გულისხმობენ სპეციალურ პროგრამებში, ეს არ წერია. კანონპროექტის მიხედვით, სკოლა-პანსიონში ბავშვის გადაყვანის გადაწყვეტილებას იღებს სპეციალური კომისია, რომელიც ეყრდნობა ბიოფსიქოსოციალური გამოკვლევის შედეგებს. ძალიან კარგი, მაგრამ ჩვენ არ ვიცით, კონკრეტულად რომელ გამოკვლევებს გულისხმობენ ბიოფსიქოსოციალურ შეფასებაში. ამ დროს ეს ძალიან მნიშვნელოვანია. ჩემი შემდეგი შენიშვნა ბავშვის ასაკს ეხება. 10 წლის ასაკში, ბავშვის ოჯახს მოცილება არ შეიძლება. ამ ასაკში ბავშვს მშობელთან, ჯერ კიდევ ძლიერი მიჯაჭვულობა აქვს. მისი ოჯახიდან მოცილება უნდა იყოს უკიდურესი, ხაზს ვუსვამ, უკიდურესი ფორმა, გამონაკლისი შემთხვევა და არა ნორმა, - თავად ბავშვის სიცოცხლის საფრთხესთან დაკავშირებული. 

დავუშვათ გამოვიყვანეთ ბავშვი ოჯახიდან და წავიყვანეთ ამ სპეციალურ სკოლა-პანსიონში, სადაც არაჩვეულებრივი მიდგომები და პირობები აქვთ; არაჩვეულებრივი შედეგი მივიღეთ და 6 თვის შემდეგ ბავშვი ბრუნდება ალკოჰოლიკების ოჯახში. რა შედეგი შეიძლება ამას ჰქონდეს? - მხოლოდ ძალიან ხანმოკლე და ზედაპირული. ამ კანონის, იცით რა მომწონს? იძულებულს გაგვხდის საზოგადოებას, რომ ძალიან მალე, შემდეგ ნაბიჯებზე ფიქრი დავიწყოთ, იმიტომ, რომ ბევრი ასეთი დაფარული პრობლემა წამოვა წინა პლანზე. მაგალითად, ვიფიქროთ იმაზე, რომ ბავშვის მხოლოდ სკოლა-პანსიონში გაშვება კი არ არის პრობლემის გადაჭრა, არამედ, სახელმწიფომ, პარალელურად, ოჯახებთანაც უნდა დაიწყოს მუშაობა, რომ ბავშვი ისევ პრობლემურ ოჯახში არ დაბრუნდეს.

მაშინ რა დანიშნულება აქვს მხოლოდ სკოლა-პანსიონებს, როგორ შეიძლება ქცევის კორექცია ამ ახალ ინსტიტუციაში?

თამარ თანდაშვილი: ჩემი აზრით, ქცევის კორექცია, ამ ე.წ. პანსიონებში გამორიცხულია. ჩვენ ჯერ არ ვიცით რას ეძახიან პანსიონებს. როგორც ეს კანონპროექტიდან ჩანს, ეს არის ადგილი, სადაც მულტიდისციპლინარული ჯგუფი უშვებს 10-18 წლამდე მოზარდებს, იმიტომ, რომ ასკვნის - ისინი სკოლაში ვერ ივარგებენ, საზოგადოებაში თავის დამკვიდრების შანსი აღარ აქვთ და გარემოსთვის საფრთხეს წარმოადგენენ. ასე ჩვენ ვიღებთ ახალ ალკატრასს არასრულწლოვანებისთვის. მე თქვენ მოგიყევით ერთი ბავშვის ისტორია, ახლა კი, წარმოიდგინეთ, ოცი და ოცდაათი ასეთი, ერთად რომ მოხვდება. იქ იქნება მგლური კანონები, მე ვერც კი წარმომიდგენია, რა გამოსწორებაზე შეიძლება ასეთ გარემოში იყოს საუბარი. გამოსწორება კი არა, იქ ფიზიკურ გადარჩენაზეა საზრუნავი. ამიტომ, ვთვლი, რომ ასეთ დაწესებულებას (დღესაც არსებობს ასეთები, მაგალითად - შეერთებულ შტატებში) ყოველთვის ჰქონდა ერთადერთი მიზანი - ეს ბავშვები, რომელსაც საზოგადოება მიიჩნევს საფრთხედ, რომელსაც “პოტენციურ დამნაშავეებს” ეძახის, მოარიდოს იმ სივრცეს, სადაც თვითონ ცხოვრობს და გამოკეტოს ერთ ადგილას. უბრალოდ, დაივიწყოს მათი არსებობა. წარმოუდგენელია რამემ შეცვალოს მათი ქცევა, როდესაც გარშემო ჰყავთ ზუსტად ისეთი ქცევის მქონე მოზარდები, როგორებიც თვითონ არიან.  მეტ-ნაკლებად ერთი ტიპის ოჯახებიდან. ოჯახებიდან, რომელთაც ძალიან დიდი პრობლემები აქვთ. ისინი, იქ განსხვავებულს ვერავის ხედავენ. თუკი მაინცდამაინც ხოცვა მოუნდებათ, ერთმანეთი ხოცონ, ოღონდ გარეთ, ჩვენკენ არ გამოუშვან - ესაა ჩვენი მიზანი? ნატოს დავეთანხმები იმაში, რომ თუკი სახელმწიფომ მხოლოდ დევიანტ ბავშვთან იმუშავა, ამას ისეთივე შედეგი ექნება, როგორც კუჭის წყლულის დიაგნოზით სახის კანის თერაპიას - მთავარია სახეზე არაფერი გეტყობოდეს. თუ პრობლემის გადაჭრა გვინდა, პირველ წყაროს უნდა მივხედოთ.

ნატო, თქვენ ასე არ ფიქრობთ, არა?

ნატო ზაზაშვილი: ასეთი კატეგორიული ვერ ვიქნები. თუკი მე არ ვიცი ასეთი პროგრამა, ეს არ ნიშნავს, რომ ის არ შეიძლება არსებობდეს. მით უმეტეს, ვიცი კიდევაც. ჩვენი ორგანიზაცია მრავალი  წელია მუშაობს არასრულწლოვანთა კოლონიაში, ბევრად უფრო დახურულ სივრცეში და არაჩვეულებრივი შედეგიც გვაქვს. ამერიკის შეერთებულ შტატებშიც ვიყავი და ვნახე ფსიქო-სოციალური რეაბილიტაციის ცენტრები, რომელიც სინამდვილეში არის ის, რასაც ჩვენ კოლონიას ვეძახით. არაჩვეულებრივი პროგრამები აქვთ და ძალიან ეფექტიანად მუშაობენ. ამ დაწესებულებას აქვს რამდენიმე ბინა თავის მფლობელობაში და გარკვეული ასაკის მიღწევის შემდეგ, მოზარდებს ასწავლიან ცხოვრებისეულ უნარ-ჩვევებს და   დამოუკიდებლად ცხოვრებას. ცენტრიდან გამოსულ მოზარდს ჰყავს დამხმარე, რომელიც ახალი ცხოვრების წესთან ადაპტაციაში ეხმარება. მე სკოლა-პასნიონშიც ვხედავ ასეთ მიდგომებს.

თამარ თანდაშვილი: თუკი ჩვენი მიზანია ამ ბავშვის რეაბილიტაცია, რატომ არ შეიძლება იმის მაგივრად, რომ შეიქმნას სკოლა-პანსიონი, ამუშავდეს შვილობილობის (ფოსტერი) პროგრამა? ფოსტერის პროგრამა საქართველოში უკვე არსებობს და წარმატებითაც მუშაობს. ასეთ ოჯახებში ხვდებიან ბავშვები, რომლებიც რაღაც მიზეზის გამო მოკლებულნი არიან მზრუნველობას. მაგრამ არსებობს პროგრამები სხვადასხვა ქვეყანაში, სადაც სპეციალურად გაწვრთნილი ფოსტერები, დევიანტური ქცევის მოზარდებზე ზრუნავენ. ჩემი აზრით, ეს ყველაზე სწორი მიდგომაა, რადგან ძალიან ხშირად პრობლემა მოდის ოჯახიდან, მისი უშუალო გარემოცვიდან, არა? ქცევის შაბლონებს ის ამ გარემოდან იღებს. ერთადერთი საშუალება ბავშვს ალტერნატიული გზა აჩვენო, ცხოვრების განსხვავებული ტრაექტორია დაანახო, ისაა, რომ გამოიყვანო იმ გარემოდან, რომლის იქითაც ვერაფერს ხედავს. იყოს შვილობილობაში, მოწყდეს იმ საზოგადოებას, რომელიც იცი, რომ ხელს უშლის მის განვითარებას. დევიანტი ბავშვების მიმართ ასეთი პროგრამაც შეიძლება განხორციელდეს. აუცილებელი არ არის, რომ ყველა დევიანტი ერთად გამოკეტო.

უცნაურია, რომ პარლამენტი განიხილავს ახალი ინსტიტუციის შექმნის ინიციატივას, როდესაც ქვეყნის პრიორიტეტი, ბოლო წლები დეინსტიტუციონალიზაცია იყო. დღეს, ერთი სპეციალიზირებული სკოლის გარდა, საქართველოში აღარ არსებობს დიდი ინსტიტუცია. ეს იმას ნიშნავს, რომ გაჩნდა პრობლემის მოგვარების ალტერნატიული გზა. ამ შედეგებს ძალიან ამაყად ვაფრიალებთ ადამიანის უფლებების დამცველების წინაშე. თუ ბავშვების იზოლაცია ისევ მიგვაჩნია ერთადერთ გამოსავლად, ასეც უნდა ვთქვათ - რომ ვუბრუნდებით ინსტიტუციონალიზაციას, ვქმნით პრეციხე-პანსიონს, რომელიც განკუთვნილია მოზარდებისთვის, რომელთა იზოლაცია აუცილებელია საზოგადოების უსაფრთხოებისათვის.

ნატო ზაზაშვილი: ორი წლის წინ,   ასეთი   სიტუაცია გვქონდა - მოზარდი ან პრობაციონერი ხდებოდა, ან მიდიოდა კოლონიაში. გეთანხმებით, რომ ბევრი ალტერნატივა უნდა არსებობდეს, მაგრამ სკოლა-პანსიონიც შეიძლება იყოს ერთ-ერთი ალტერნატივა. აი, დღეს ვინც კოლონიაშია, მათ 70%-ს ასეთ სკოლა-პანსიონში მოვათავსებდი. არ არის იმ ბავშვების ადგილი იქ. შარშან იუსტიციის სამინისტროს ინიციატივით მედიაციის და განრიდების პროგრამით დაიწყო ახალი ეტაპი. ეს პროგრამა გულისხმობს მსუბუქი დანაშაულის ჩადენის შემთხვევაში მოზარდის განრიდებას სასჯელაღსრულების სისტემისგან. თუ ტრადიციული სისხლის სამართლის სისტემა დამსჯელობითი ხასიათისაა, ეს პროგრამა არის მზრუნველობითი. რაც უფრო მეტი ალტერნატივა გვექნება პრობლემასთან გასამკლავებლად, მით უკეთესი. ვიცი, რომ განრიდების და მედიაციის პროგრამა, ისევე როგორც,   უფროსი მეგობრის პროგრამა, კარგად მუშაობს. ეს, არ ვიცით ჯერ, როგორ იმუშავებს, იმიტომ, რომ არ ვიცით “ეს” საერთოდ რა არის.

ნინო აბრამიშვილი: ჩემი აზრით, ძალიან დიდი საფრთხეც იმალება. რა სიკეთეებსაც  უნდა გულისხმობდნენ ახალ კანონში, დღევანდელი სკოლა არ არის მზად მის მისაღებად. ბევრი სკოლა ისარგებლებს ამ კანონით და თავიდან მოიშორებს ბავშვებს, რომლებიც უბრალოდ ხელს უშლიან. როგორც კი ასეთი ბავშვის საკითხს კომისია, თუ მულტიდისციპლინარული ჯგუფი განიხილავს, სულ რომ მისთვის სასიკეთო, სკოლაში დატოვების გადაწყვეტილება მიიღონ, ბავშვის ავტორიტეტი შეილახება. და ასეთი ბავშვი ძალიან ბევრი იქნება. მასწავლებლები დღესაც  აშინებენ ბავშვებს   სამტრედიის სკოლით: ა, შენ დღეს არ წაგიყვანეს? აი, ხვალ მოვლენ და წაგიყვანენ. შეიძლება ამას ბავშვები ვერ გამოხატავენ, მაგრამ ეს შიში, ნამდვილად არსებობს.

 ნატო ზაზაშვილი: არ მიხსენებია ადგილობრივი კულტურული თავისებურებები, აღზრდის სტილი, რაც სინამდვილეში განსაზღვრავს ქცევას. მე მინიმუმ ორი კვლევა ვიცი, რომელიც ადასტურებს, რომ საქართველოში აღზრდის სტილი საკმაოდ ძალადობრივია. ეს ორი კვლევა არის ბავშვთა და ქალთა მიმართ ძალადობის შემსწავლელი. 70%-ზე მეტი ბავშვი ამბობს, რომ ამა თუ იმ სახის  - ფიზიკური დასჯის ფორმა მათ ოჯახში არსებობს. ამიტომ, ძალიან მნიშვნელოვანია მასშტაბური პირველადი პრევენციის პროგრამების ამოქმედება.

ცნობილი ციხის ექსპერიმენტის ავტორი, სტენდფორდის პროფესორი, ფსიქოლოგი ფილიპ ზიმბარდი ამბობს, რომ მთელმა კაცობრიობამ უნდა გადახედოს იმ აღზრდის სტილს, რომლითაც თაობები იზრდება. რომ დავფიქრდეთ, რა არის ყველაზე მეტად წახალისებული? მორჩილება, არა? ოჯახს უხარია თუ მორჩილი, დამჯერი შვილი ჰყავს. სკოლასაც უხარია მორჩილი მოსწავლე, ნაკლებ პრობლემას უქმნის. უხარია სახელმწიფოსაც. 

მორჩილი ადამიანი არ არის უკვე ფსიქოლოგიური ძალადობის მსხვერპლი?

ნატო ზაზაშვილი: არის, სწორედ ამ თემაზე მინდა ამერიკაში ერთი ექსპერიმენტის შესახებ გიამბოთ. ექსპერიმენტის მიზანი იყო გამოეკვლიათ როგორი გავლენა აქვს ადამიანზე ავტორიტეტს და როგორი წინააღმდეგობის გაწევის უნარი აქვს. ექიმი რეკავს მედდასთან და ეუბნება, რომ დღეიდან პაციენტი X-ის ექიმი ის არის. მედდას დანიშნულებაში უწერია, რომ საღამოს, პაციენტს ერთი აბი წამალი უნდა მისცეს. ახალი ექიმი უცვლის ჩვენებას და ეუბნება, რომ დღეს, საღამოს, მისცეს ერთის მაგვირად ოცი აბი წამალი. ათი მედდიდან ექიმს მხოლოდ ორი უწევს წინააღმდეგობას და ეუბნება, რომ ეს დაუშვებელია. რვა თანახმაა სასიკვდილოდ გასწიროს პაციენტი, მხოლოდ იმიტომ, რომ მას, ექიმმა უთხრა ასე. ზიმბარდი ამბობს, რომ ჩვენ უნდა წავახალისოთ სიჯიუტე, წინააღმდეგობა - ადრეული ასაკიდან. ბავშვი არც მშობელს  უნდა ეთანხმებოდეს, არც მასწავლებელს, სწორედ ესაა, რაც უნდა გვინდოდეს მათგან. ჩემთან ხშირად მოდიან პრობლემით, რა ვუყოთ ჯიუტ ბავშვებს? მე სულ ვეუბნები, რომ სიჯიუტე უნდა უხაროდეთ, რომ ეს ძალიან კარგია და არავითარ შემთხვევაში სამი წლის ასაკში ბავშვი არ უნდა “მოვტეხოთ”, მისი სიჯიუტე არ უნდა დავთრგუნოთ, რისი გაკეთებაც ძალიან ადვილია. იმიტომ, რომ თუ ამას გააკეთებ, მიიღებ მორჩილ შვილს, მოსწავლეს... და მედდას, რომელიც თანახმაა, მხოლოდ იმიტომ, რომ ექიმი ამას ეუბნება, პაციენტი მოკლას.