ნათანიელ მაკბრაიდი არის ლონდონელი მწერალი და მთარგმნელი. ის საქართველოს ხშირად სტუმრობს 90-იანი წლებიდან მოყოლებული და საკმაოდ კარგი წარმოდგენა აქვს აქ მიმდინარე პროცესებზე. ბოლო ვიზიტის დროს, ჩემი თხოვნით, მან მოამზადა მოხსენება, რომელიც ურბან რეაქტორის ბიბლიოთეკაში ორი დღის განმავლობაში წარმოადგინა. მოხსენების თემა იყო ფსიქოგეოგრაფია და კოგნიტიური მეფინგი თბილისში მიმდინარე რეკონსტრუქციებსა და ახალ მშენებლობებთან მიმართებაში. ამას გარდა ნათანს ინტევიუც ჩამოვართვი, უფრო სწორედ ჩვენი დიალოგი ჩავიწერე. ამ საუბრისას შევეცადეთ უფრო ზოგადად გადაგვევლო თვალი საქართველოში მიმდინარე სოციო-სივრცით პროცესებისთვის. ქვემოთ გთავაზობთ ამ დიალოგის ადაპტირებულ ვერსიას.

ლევან ასაბაშვილი: ნათან, დიდი მადლობა, რომ დრო გამონახე შესახვედრად. ჩემთვის ყოველთვის საინტერესოა შენთან საუბარი ქალაქზე, მიმდინარე პროცესებზე, საზოგადოებაზე, პოლიტიკაზე და ამ თემებთან დაკავშირებულ სხვა საკითხებზე. შენ არ ხარ საქართველოში პირველად და საკმაოდ კარგად იცნობ აქაურ კონტექსტს რეტროსპექტივაში, მაგრამ მაინც დაგისვამ ამ შეკითხვას: როდესაც ჩამოდიხარ საქართველოში და ხვდები შენი საცხოვრებელი ადგილისგან სრულიად განსხვავებულ გარემოში რა იქცევს პირველ რიგში შენს ყურადღებას, რა გხვდება პირველ რიგში თვალში?

ნათან მაკბრაიდი: რამდენადაც მე რეგულარულად ჩამოვდივარ, მაგრამ დიდი ხნით არ ვრჩები საქართველოში, სპეციფიკური წარმოდგენა მაქვს აქაურობაზე. ჩემი აზრით ძალიან იოლად შესამჩნევია ზედაპირულობა და ხელოვნურობა. ყოველი ჩემი ჩამოსვლისთვის რაღაც შეცვლილი მხვდება. ხშირად ეს არის ძალიან თვალნათელი მატერიალური ცვლილებები ქალაქში მაგრამ ასევე გხვდება სივრცეების ტრანსფორმაცია და ფუნქციების ცვლა. 

ბოლო ჩამოსვლისას რაც შევამჩნიე, ეს მთლად ვიზუალური ცვლილება არ არის. ვფიქრობ შესამჩნევადაა გაზრდილი დასავლეთ ევროპელი უცხოელების რიცხვი, მაგრამ არა ისეთი უცხოელებისა როგორებსაც აქამდე ვხვდებოდით. ეს ადამიანები უმეტესად ახალგაზრდები არიან და ჩვეულებრივ სამუშაოებზე მუშაობენ. ხუთი ან ათი წლის წინ აქ მეტწილად ხვდებოდი უცხოელებს, რომლებიც მუშაობდნენ სხვადასხვა საერთაშორისო ორგანიზაციებში: გაეროში ევროკავშირის მიერ დაფინანსებულ ორგანიზაციებში და ა.შ. დღეს ხვდები ადამიანებს, რომლებიც ჩამოსულები არიან უბრალოდ სამუშაოს საძებნელად,  ფულის გამომუშავების მიზნით. ასე რომ წარსულში აქ წარმოდგენილი ”დასავლური” საზოგადოება, რომელიც იყო ერთი ჰომოგენური წრე დღეს უკვე დაყოფის გზაზეა.  ჩემთვის კი უფრო მეტად საინტერესო ისაა, რომ ხდება ისეთი ნაცნობი სოციალური სტრუქტურების კრისტალიზაცია, რომელსაც ნებისმიერ ინდუსტრიულ ქვეყანაში შეხვდები. შესამჩნევია ის, რომ საქართველოში ხდება იმ რეალობის კონსტრუირება, რომელიც ნაცნობია სხვა დანარჩენ ადგილებში, მაგრამ, ასევე, ამ პროცესში გასაგები ხდება, რომ ეს რეალობა შექმნილია, ის არ გაჩენილა სპონტანურად ან ბუნებრივად. არის წინაპირობების მთელი რიგი, რომლებიც უნდა არსებობდეს, იმისთვის, რათა ეს რეალობა დადგეს. ამ პროცესში, მე არ გამოვრიცხავ თქვენ ორგანიზაციას, ლაბორატორია 1918-ს, სოციალდემოკრატებს ან პროტესტს გუდიაშვილის მოედანზე, რომლებიც წარმოედგენენ ამ კრისტალიზაციის შედეგს და ასევე საჭიროებენ გარკვეულ წინაპირობებს, იმისათვის, რომ შეიძინონ მნიშვნელობა და გახდნენ უფრო ეფექტურნი.

აი ეს არის, რასაც ვამჩნევ. ყველაფერი, რაც ადრე დანარჩენი სამყაროსგან განსხვავებული იყო,  ხდება უფრო ნაცნობი. ურბანულ გარემოზე და მასში მიმდინარე პროცესებზე გაზრდილი ყურადღებაც ამის ნაწილია. რამდენადაც ვიცი აქამდე ეს საკითხი არ იყო დისკუსიების საგანი, დღეს კი ის ერთ-ერთი მთავარი საკითხია.

ლ. ა: ესეიგი, შენ ფიქრობ, რომ სწრაფი ცვლილებების პროცესი კვლავ გრძელდება?

ნ. მ: ეს ჩემი ზედაპირული წარმოდგენაა. ამაზე პასუხის გაცემა მიჭირს, რადგან ქართული პოლიტიკის მიმართ დავკარგე ინტერესი მას მერე, რაც მდგომარეობა მეტ-ნაკლებად სტაბილური გახდა. ასევე პრობლემაა, რომ ენის არცოდნის გამო ქართულ მედიას ვერ ვუსმენ. ვუსმენ მხოლოდ ყოველკვირეულ პოდკასტს, რომელსაც ამზადებს მარკ მალენი ინგლისურ ენაზე და მისი მთელი შინაარსი აგებულია მთავრობის კორუმპირებულობის შესახებ ეჭვებზე, იმაზე თუ ვინ ვისთან დაამყარა ალიანსები, შეჯიბრი ელიტურ ჯგუფებს შორის და ა.შ. მაგრამ პოლიტიკის ასეთი გაგება ჩემთვის ძალიან უინტერესოა.  პრობლემის მეორე მხარეა ის, რომ არ ვარ დაინტერესებული პოლიტიკით ფუნდამენტურ დონეზე. ვაღიარებ, რომ ცენტრალიზაცია მნიშვნელოვანია, რადგან თუ მემარცხენე ხარ ამის გაკეთება გიწევს, მაგრამ პირადად ჩემთვის ეს უინტერესოა. დაახლოებით ისე, როგორც ექიმმა უნდა ისწავლოს ქიმია იმისთვის რომ კარგი ექიმი გამოვიდეს, მაგრამ შეიძლება ის არ იყოს დაინტერესებული ამ საგნით ფუნდამენტურ დონეზე.

ლ. ა: ამასწინათ ვსაუბრობდით ჯეიმსონის იდეაზე მატერიალიზებული იდეოლოგიის კრიტიკის შესახებ. რასაც შენ ეხლა აღწერ ეს არის პოლიტიკური პროცესი, სადაც მთავარი ადგილი უკავია ელიტურ, ძალაუფლების მქონე ჯგუფებს და მათ შორის ფულისა და ძალაუფლების გამო შეჯიბრს. შენი აზრით ეს პროცესები აისახება ქალაქის სივრცეებში?

ნ. მ: დეტალებში უფრო კარგად რომ ვერკვეოდე ალბათ უფრო კარგად დავინახავდი, მაგრამ რაც კარგად ჩანს არის ის, რომ ხდება სივრცეების მასიური პრივატიზება და მათი ყიდვა გაყიდვა აშკარად კორუმპირებულ პირობებში მიმდინარეობს. პოლიტიკის მოსაწყენობის აზრს, რომ დავუბრუნდეთ, მე ვგულისხმობ პოლიტიკის იმ კონცეფციას, იმ ინტერპრეტაციას, რომელსაც წარმოგვიდგენენ აქ, განსაკუთრებით ”დასავლელი” უცხოელები.  ამიტომ ვფიქრობ, რომ მარკ მალენის პოდკასტი მოსაწყენია. პოლიტიკა საინტერესოა, როდესაც ის სვამს კითხვებს თუ რანაირად უნდა ვიცხოვროთ,  როგორ და ა.შ.

ლ. ა: რამდენადაც მივხვდი, შენ გულისხმობ მეინსტრიმული პოლიტიკური პროცესისი ინტერპრეტაციას.

ნ. მ: დიახ, რაც ამ პოდკასტში გესმის არის ჭორი, ელიტური ჭორი, რომელიც პოლიტიკად საღდება. ჩემთვის უფრო საინტერესო იქნებოდა მომესმინა როგორია პოპულარული მოთხოვნები, როგორია ჩვეულებრივი ადამიანების ყოფა, როგორ შეიძლება ამის შესწავლა და შეცვლა, როგორ შეიძლება ადამიანების მობილიზება ამ მიმართულებით სამოქმედოდ, როგორ შეიძლება დამკვიდრებული შეხედულებების შეცვლა და ეს უკვე სრულიად განსხვავებულია იმისგან რაც ისმის მედიაში.

ვფიქრობ საჭიროა ქართულ საზოგადოებაში მიმდინარე პროცესესების უკეთ გასაგებად რაიმე სახის ანალიტიკური პრინციპების განვითარება, რადგან ეს კრისტალიზაციის პროცესი კვლავ მიმდინარეობს და კიდევ დიდ ხანს გაგრძელდება.

ლ. ა: გეთანხმები, და ვფიქრობ ამ პროცესში ქალაქში შეგროვილი ინფორმაცია მნიშვნელოვნად დაგვეხმარება ანალიზისას. მაგალითად როგორია სხვადასხვა სოციალრი კლასების მიგრაცია ქალაქის შიგნით?, რა არის ძირითადი მიმართულებები?, დასახლებები, გადასახლებები, როგორ წარიმართება სხვადასხვა შემოსავლის მქონე ადამიანების ყოველდღიური ცხოვრება და ა.შ.

ნ. მ: ერთი შეხედვით, დაბალშემოსავლიანი მოსახლეობის ქალაქის ცენტრიდან გაყვანის პროცესი თითქმის სოციალური ძალების მიერ ხორციელდება, მაგრამ თუ უფრო კარგად დაუკვირდები ესე არ არის. ერთ-ერთი საინტერესო ასპექტი საქართველოს შესახებ ისაა, რომ აქ მიმდინარე პროცესები ნათელჰყოფს კაპიტალიზმის მრავალი ინსტიტუციის ხელოვნურობას, რომ ისინი უნდა შეიქმნენ. ეს  ახდენს ადამიანის ინფორმირებას.

ლ. ა: პირველი მთავარი საკითხი, რასაც შენ ხაზი გაუსვი არის ის, რომ დაბალშემოსავლიანი ადამიანები ქალაქის ცენტრიდან იდევნებიან.

ნ. მ: გეთანხმები ეს პროცესი მიმდინარეობს, მაგრამ ჩემი აზრით ეს ჯერ კიდევ დასაწყისია. ვფიქრობ, იმ ხალხის უმეტესობა, ვისაც დღეს ქალაქის ცენტრში ვხედავ კარგა ხანია აქ ცხოვრობს. თუმცა, ასევე მჯერა, რომ გუდიაშვილის მოედანი ამხელა ყურადღებას იმიტომ იქცევს, რომ ადამიანები მას აღიქვამენ, როგორც ერთგვარ სიმბოლურ ნაბიჯს მოვლენების ასეთი მიმართულებით განვითარებისკენ. ასეთი პროცესის უფრო ექსტრემალური მაგალითი თუ გაინტერესებს ეს მოსკოვია და ასევე ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკების ბევრი სხვა ქალაქი.

ლ. ა: მეორე საკითხი, რაც ასევე საინტერესოა ჩემთვის, ესაა სხვადასხვა სოციალური კლასების შეხების წერტილები ყოველდღიურ ცხოვრებაში - ადგილები სადაც განსხვავებული შემოსავლების და სოციალური წარმომავლობის მქონე ადამიანები ხვდებიან ერთმანეთს. რამდენადაც მე ვხედავ, ასეთი სივრცეები სულ უფრო და უფრო მცირდება, ისინი უფრო და ფრო პოლარიზებული ხდება და განსაზღვრულ სოციალურ კლასებს ემსახურება.

ნ. მ: ვფიქრობ შენ უფრო კარგად გრძნობ აქაურ პროცესებს ვიდრე მე ორი მიზეზის გამო: პირველი, ის რომ მე აქ არ ვცხოვრობ და მეორე, რომელიც ალბათ უფრო მნიშვნელოვანია, ის რომ მე ვცხოვრობ ისეთ ქვეყანაში სადაც ესეთი ცვლილება დიდი ხანია მოხდა და დღევანდელი მდგომარეობა ბუნებრივად მიიჩნევა. თუ დავფიქრდები იმაზე თუ ყოველდღიურ ცხოვრებაში რა ადგილებში მიწევს განსხვავებული სოციალური ფენების ადამიანებთან შეხვედრა ეს არის სუპერმარკეტი, შეიძლება მაშინ, როცა ”ოქუფაი”-ზე მივდივარ იქაც კი უფრო საშუალო კლასის წარმომადგენლები იყრიან თავს, ან როდესაც რომელიმე პოლიტიკურ გამოსვლაზე მიწევს წასვლა, მაგრამ იქაც შეზღუდულია წარმომადგენლობა. ეს რეალობა შენ შემეცნებას აყალიბებს და ვეღარ ხვდები რომ ეს ნორმალური მდგომარეობა არ არის ან შეიძლება არსებობდეს სხვანაირი რეალობა. თქვენ კი გახსოვთ ის დრო, როდესაც სხვანაირად იყო საქმე. აქ არა მხოლოდ საბჭოთა კავშირს ვგულისხმობ. ვფიქრობ ერთ-ერთი საინტერესო საკითხი საბჭოთა კავშირის ნგრევის შესახებ ის არის, რომ  იმდენად რამდენადაც მოხდა ეკონომიკური ბაზისის რღვევა, საბჭოთა საზოგადოება, რომელიც იყო კლასობრივი კოლაფსმა უეცრად გაათანაბრა.

ლ. ა: ესეიგი, ახლა ამ გათანაბრების შემდეგ სოციალური სტრატიფიკაცია თავიდან მიმდინარეობს?

ნ. მ: დიახ, ეს კარგად ჩანს იმ უზარმაზარ განსხვავებებში რაც არსებობს თაობებს შორის. ჩემთვის, როგორც ბრიტანელისთვის სადაც თაობებს შორის განსხვავება დიდი არ არის, ყოველ შემთხვევაში ბოლო 3 დეკადის განმავლობაში, აქაური განსხვავებები ძალიან თვალშისაცემია. ასევე ჩანს რესურსების გადანაწილების დიდი უთანაბრობა.

ლ. ა: როგორ ფიქრობ ჩვენს საზოგადოებაში არსებული ასეთი დიდი ლტოლვა სოციალური სტატუსის მოპოვებისა და გამოხატვის მიმართ საბჭოთა კავშირიდან ხომ არ იღებს სათავეს? შეიძლება ეს იყოს კომპლექსი ან რეაქცია იმ რეალობის მიმართ, რაც საბჭოთა კავშირში არსებობდა, სადაც შეზღუდული იყო, არა იმდენად, რესურსების მოპოვება, რამდენადაც მათით სარგებლობა და განსხვავებული სტატუსის გამოხატვა?

ნ. მ: დიახ, ვფიქრობ ამან იქონია თავის გავლენა. ასევე რამდენიმე საკითხს დავამატებდი: პირველი ის, რომ თუ გაქვს კლასობრივი გათანაბრების მტკივნეული გამოცდილება, მაშინ სოციალურ კლასთან, განსაკუთრებით პრივილეგირებულ კლასთან, თვითიდენტიფიცირება შეიძლება სასარგებლოდ ჩანდეს. რაც შეეხება საბჭოთა იდეოლოგიას, ოფიციალურად საბჭოთა საზოგადოება კლასობრივი იყო, მაგრამ არა ანტაგონისტური, რადგან წარმოების საშუალებები სახელმწიფოს ეპყრა და ყველა დაქირავებული მუშაკი იყო. საბჭოთა კავშირი მიილტვოდა კომუნიზმისკენ, სადაც კლასები სრულიად გაქრებოდნენ სახელმწიფოსთან და ფულთან ერთად. საბჭოთა საზოგადოებაში, განსაკუთრებით ბოლო პერიოდში, ოფიციალური იდეოლოგია იგნორირებული იყო და აღარავინ აღიქვამდა მას სერიოზულად. ამასთან ერთად 70იან და 80იან წლებში იზრდებოდა საბჭოთა ინტელიგენციის უკმაყოფილება იმის გამო, რომ ისინი არა მხოლოდ მატერიალურად იყვნენ შეზღუდულები, არამედ კულტურულადაც, მათ შეზღუდული ჰქონდათ თვითრეალიზების საშუალებები. წარმოიდგინე, არ შეგეძლო თავისუფლად მოგზაურობა. ვფიქრობ ეს სერიოზული საკითხი იყო.. ეს უკმაყოფილება გაჩნდა მზარდი სტაგნაციის პირობებში. ჩემი აზრით გადამწყვეტი როლი მაინც ეკონომიკურმა სტაგნაციამ ითამაშა.

ლ. ა: მაინტერესებს, როდესაც დადიხარ თბილისში და ხვდები სხვადასხვა პერიოდში შექმნილ შენობებსა და სივრცეებს, გეხმარება ეს საბჭოთა ან საქართველოს ისტორიის უკეთ გააზრებაში?

ნ. მ: მართლაც რომ, აქ შენობები განსაკუთრებით მკაფიოდ ატარებენ მათი შექმნის პერიოდისათვის დამახასიათებელ ნიშნებს. ეს ყველგან ესეა, მაგრამ აქ უფრო მკაფიოდ ჩანს, მაგალითად ბრიტანეთთან შედარებით. აქ გხვდება უეცარი ცვლილებები არქიტექტურულ ფორმებში, სტილებში, ხარისხებში რასაც ბევრგან ვერ შეხვდები. ვფიქრობ თუ კარგად დააკვირდები გარკვეულ განგრძობითობებსაც აღმოაჩენ. მაგალითად მე-19 და მე-20 საუკუნის მიჯნების შენობები, რომლებიც აშენდნენ თბილისის უეცარი ზრდის პერიოდში, თითქმის ისეთსავეში, როგორიც დღეს გვაქვს. უმეტესობა მათგანი მაშინდელი ბურჟუაზიული კლასის კერძო მფლობელობაში იყო. მათ იცოდნენ რა იყო პოპულარული სტილი დასავლეთ ევროპაში, მაგალითად არტნუვო, მაგრამ მაინც თავისებურ ინტერპრეტაციას უკეთებდნენ. შედეგად იღებდნენ ერთგვარ ვარიაციას, სადაც ყველაფერი თითქოს ცოტა გადაჭარბებულია, უფრო ექსპრესიული და თავისუფალია. განსხვავება დაახლოებით ისეთია, როგორც შუასაუკუნეების ბიზანტიურ და ქართულ ფრესკებს შორის. ქართული ფრესკები უფრო თავისუფალი და ექსპრესიულია. პიქტორული სივრცის გამოყენება ნაკლებად არის შეზღუდული წესებით. 

ვფიქრობ არსებობს ანალოგია იმ შენობებსა და თანამედროვე შენობებს შორის, რომელიც ასევე დასავლეთიდან არის შემოსული და აქაც ჩანს გადაჭარბებები. ან უფრო შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ქალაქსა და კერძო სექტორს ჯერ კიდევ არა აქვს იმდენი ფული, რომ მართლაც თავზეხელაღებული პროექტები განახორციელოს, როგორც მაგალითად ბაქოში, მაგრამ ვფიქრობ მალე ესეც მოხდება. ამის ერთ-ერთი მაგალითია ბოტანიკურ ბაღში, ბოტანიკის ინსტიტუტის შენობა, რომელსაც ახასიათებს ერთგვარი გაბედულების ხარისხი, მაგრამ ამავე დროს ამჟღავნებს დეტალების მიმართ სრულ გულგრილობას. იგივე შეიძლება ითქვას პრეზიდენტის სასახლეზე და სხვა მრავალ ახალ შენობაზე.

ლ. ა: ვფიქრობ ძალიან საინტერესო თემას შეეხე. ჩემი წინა ბლოგის ჩანაწერიც ზუსტად ქართულ სამშენებლო პრაქტიკაში დეტალიზების მიმართ გულგრილობას შეეხებოდა. სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული პროექტების უმეტესი ნაწილი ხორციელდება დეტალური დამუშავების იგნორირებით, მაშინ როდესაც ბევრი მათგანი სრულიად ამბიციური პროექტია. ამასთან ერთად  თითქოს ისინი რაღაცის ასლებია, რაღაცის მიბაძვაა, ყალბია, ფასადურია. როგორ ფიქრობ ეს მეტყველებს აქაური ძალაუფლების ბუნებაზე?

ნ. მ: ანუ ისინი ერთგვარი ”მორთული ფარდულებია” (ეს ტერმინი პირველად 70იანი წლებში გაისმა წიგნში ”სწავლა ლას ვეგასიდან”, რომელიც ცდილობდა საზოგადოების ყურადღება მიექცია ლას ვეგასის არქიტექტურაზე, როგორც თვისობრივად რაღაც ახალზე. მოგვიანებით ეს წიგნი პოსტმოდერნული არქიტექტურის ერთ-ერთ მანიფესტად იქცა. ავტორები: რობერტ ვენტური, დენის სკოტ ბრაუნი და სტივენ იზენური,). ”მორთული ფარდული” კი, იგივე ფასადიზმია, ამერიკული ფასადიზმი.

ასევე ვფიქრობ მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობა და მისი ისტორიულ-კულტურული კონტექსტი. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ მისი მსგავსება სხვა პოსტ საბჭოთა ქვეყნებთან, რუსეთის ჩათვლით.

მხედველობაში მაქვს ქალაქის იდეის იმპორტირება და მისი განხორციელება, ერთბაშად, არაფრისგან, ისე, როგორც რუსეთის იმპერატორმა პეტრე დიდმა დაარსა პეტერბურგი. რუსული ლიტერატურა გამოხატავს იმ ახალი ურბანული სივრცის აბსტრაქტულობას, არარეალურობას. ამაზე წერდნენ გოგოლი, დოსტორვსკი. ვფიქრობ დღეს საქართველოც ამგვარ გამოცდილებას იზიარებს. რათქმაუნდა ესეთი მიდგომა მხოლოდ რუსეთის იმპერიის ანდა თუნდაც საბჭოთა კავშირის დამახასიათებელი არ არის და შეიძლება მსოფლიოს ნებისმიერ წერტილში შევხვდეთ, მაგრამ აქ რაღაცნაირად უფრო გამოხატულია. ამას ასევე ფილოსოფიური გამოხატულებაც აქვს რუსულ და აღმოსავლურ ტრადიციაში, იმაში თუ როგორი გავლენა იქონია პლატონიზმმა აღმოსავლურ სააზროვნო ტრადიციაზე და როგორ იქნა მიღებული და შეთვისებული მართლმადიდებლური ეკლესიის მიერ. ვფიქრობ ამას დიდი გავლენა ჰქონდა აქაც და ეს ტრადიცია, როგორც ჩანს ისევ გრძელდება.  

ამასთან ერთად ეს ყველაფერი კავშირშია იმპერიალისტური განვითარების ფორმებთან. კიდევ ერთი საინტერესო საკითხი საქართველოსთან დაკავშირებით იქნებოდა დაგვეწყო მასზე ფიქრი არა მხოლოდ, როგორც  პოსტსაბჭოთა ქვეყანაზე, არამედ, როგორც ყოფილ კოლონიაზე. დღეს ორივე მიმართულება მოიკოჭლებს ანალიზში. საქართველოს ისტორიის ოფიციალური ვერსია საუბრობს რუსეთის იმპერიაზე, მაგრამ არ სურს ისაუბროს იმაზე თუ როგორ ჩამოყალიბდა ქართული იდენტობა, აზროვნების ფორმები და ზოგადად საზოგადოება კოლონიზაციის პირობებში. დღეს კოლინიალიზმის ანალიზის სისუსტე ისაა, რომ მას განიხილავენ, როგორც დაპირისპირებას კოლონიზატორ უცხოელებსა და ნაციონალისტ ადგილობრივებს შორის და ესეთი მიდგომა საკითხის დაუჯერებლად გამარტივებას ნიშნავს. კოლონიზაციის პირობებში ყოველთვის იყო დიდი დოზით თანამშრომლობა და ინტეგრაცია. უდიდესი ინტეგრაცია! და ეს საკითხი საქართველოში კოლექტიურ დავიწყებასაა მიცემული. ვფიქრობ ბევრ რამეს გავიგებთ, თუ საქართველოს, როგორც პოსტკოლონიურ ქვეყანას შევისწავლით.