გაჩერებული საათების და ინტენსიური სინათლის ზონა

წერილი მაროკოდან

მაროკო

- ერთი წუთი, მოითმინეთ, თუ შეიძლება! - ბრაზიანად მეუბნება პირველი მაროკოელი, რომელსაც ვხვდები და ჩემს პასპორტს საზღვრის საკონტროლო პუნქტზე, ჯიხურის რაფაზე აგდებს. მერე იქვე, კართან აყუდებულ მეორე მესაზღვრეს უტრიალდება და საუბარს არაბულად განაგრძობს. ჩემს უკან, რიგში, ოცდაათამდე ადამიანი დგას. ზოგი მათგანი დემონსტრატიულად იზელს ფრენისგან დასიებულ ფეხებს და არანაკლებ ბრაზიანი გამომეტყველებით ადევნებს თვალს ორი აფრიკელის აუღელვებელ ბაასს. ხმას არავინ იღებს. ჩემი მესაზღვრე სამუშაო მაგიდის ერთ-ერთი უჯრიდან რაღაცას იღებს და კოლეგას აწვდის. ის ინტერესით ათვალიერებს ცელოფნის პარკში გახვეულ პლასტმასის კონტეინერს, მერე შიგთავსს ყნოსავს, ტუჩებს ილოკავს, მეგობარს "საჩუქრისთვის" სავარაუდოდ მადლობას უხდის და ჯიხურიდან გადის. აღმოსავლური კერძის სურნელი ჩემს ცხვირსაც სწვდება.

- კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება მაროკოში! - უცბად მიბრუნდება მესაზღვრე და შტამპიან პასპორტს ღიმილით მაწვდის, - ბედნიერ მოგზაურობას გისურვებთ! კმაყოფილია. ჩემი დაბნეული გამომეტყველებით ხვდება, რომ პირველი გაკვეთილი ნასწავლი მაქვს: აქ დროს ის საზღვრავს, ვინც იმ კონკრეტულ მომენტში ძალაუფლებას ფლობს - შენ მას ემორჩილები და არაფერს აპროტესტებ.

მესაზღვრე რიგში შემდეგს ხელით ანიშნებს - მობრძანდითო, მერე იხრება და მაგიდის უჯრას აღებს. ცელოფნის შრაშუნის ფონზე ვეცლები ნეიტრალურ ზონას და ჩემს ჯგუფს ვუერთდები. მაროკოში ევროკავშირის ერთი პროექტის წყალობით მოვხვდი, კავკასიელ ჟურნალისტებთან ერთად. ჩვენ ევროკავშირის სამეზობლო პოლიტიკას, მაროკოს გეოპოლიტიკურ დილემებსა და ქვეყანაში ადამიანის უფლებების მდგომარეობას გავეცნობით. ამ ყველაფრისთვის ექვსი დღე გვაქვს.

კასაბლანკას საერთაშორისო აეროპორტის გასასვლელში დიდხანს ვეძებთ ერთმანეთს. ერთმანეთი კი, ბევრი გვყავს, ჯგუფში ოცდაშვიდნი ვართ. ერთი საათის შემდეგ ვხვდებით, რომ ყველა ათი მეტრის რადიუსში ვტრიალებთ. სინათლის ინტენსივობამ თუ დაგვაბრმავა, მზე ზენიტშია. აქ დღის სინათლეს სულ სხვა ფერი აქვს -  მჭახე თეთრი, მზეს თვალს ყველაზე მუქი მზის სათვალითაც ვერ გაუსწორებ. ვდგავარ სითეთრეში, დანარჩენ ოცდაექვსს ველოდები და რამდენიმე წუთში დაგროვებულ შთაბეჭდილებებს ვალაგებ: 1. აქ შემიძლია, მხოლოდ დავინახო. ეს ნანახი არაფერს არ უნდა შევადარო და აღარ დავსვა კითხვა "რატომ?" 2. სულ უნდა მახსოვდეს, რომ მე ქალი ვარ და თან "უცხო"(!!). 3. დარიჩინის, ზაფრანის, ვარდის ზეთის, პიტნის ერთმანეთში არეული სურნელი აქ, ალბათ, ჩემი მუდმივი თანამგზავრი იქნება. აეროპორტის დერეფნებში, სუვენირების მაღაზიაში, ტუალეტში და მანქანაშიც ეს არომატი ფიქრივით დამყვება თან.

კასაბლანკას საერთაშორისო აეროპორტიდან დედაქალაქ რაბატამდე საათნახევრიანი გზა გვაქვს გასავლელი. გზა მაროკოს პროვინციებზე გადის. სწორ ლანდშაფტზე, ან მცირე გორაკებზე პატარ-პატარა დასახლებები მოჩანს. შორიდან ქვიშისფერ კვადრატულ სახლებს ვარჩევთ, ფერადი ფანჯრებით და ხის დარაბებით. ეს ვიწრო პროვინციული უბნები თითქოს უძველესი ქალაქური დასახლების, მედინას მოდელს იმეორებს, გალავნიანი ქალაქის, სადაც სახლებს ერთმანეთისგან ვიწრო შუკები გამოჰყოფს, ფასადები ლამის ერთმანეთზეა მიბჯენილი, სარკმლები უჩვეულოდ პატარაა, შესასვლელი კი ვიწრო და დაბალი. მთელი "დიდი კასაბლანკას" გარეუბანი, აინ ჰარუდას გზაჯვარედინამდე თითქოს სტიქიური უბედურებაგამოვლილ ძველ ნაქალაქარს ჰგავს - ჩამორღვეული კედლებით, ნახევრად დანგრეული გალავნით, იქვე მიმოყრილი სამშენებლო ნაგვით, ვირშებმული ურმებით, ეზოში გაფენილი ჭრელი სარეცხით, მთლიანად მტვრის ბურუსში გახვეული. გზა კი ისეთია, ევროკავშირის მეზობელ, "პრივილეგირებული სტატუსის" მქონე ქვეყანას რომ ეკადრება.

მაროკოს ევროპისგან თოთხმეტკილომეტრიანი გიბრალტარის სრუტე გამოჰყოფს. ის ყველაზე ახლოს მდებარე ისლამისტური ქვეყანაა, 32 მილიონიანი მოსახლეობით. მაროკოს დასავლეთით ატლანტიკის ოკეანე და ალჟირთან კონფლიქტის მთავარი მიზეზი - დასავლეთის უდაბნო ესაზღვრება, აღმოსავლეთით ალჟირის სახალხო დემოკრატიული რესპუბლიკა, სამხრეთით მავრიტანია. მოსახლეობის 60% უძველესი წარმოშობის აღმოსავლელი ხალხი - ბერბერები არიან. ქვეყნის ოფიციალური ენა არაბულია, თუმცა ბერბერები ძირითადად ატლასისა და რიფის მთების ირგვლივ დასახლებულ პროვინციებში დღემდე ბერბერულ ენაზე საუბრობენ.

1912 წელს ქვეყნისათვის ახალი ეპოქა იწყება. საფრანგეთის, ესპანეთის, ინგლისისა და გერმანიის გავლენისათვის ბრძოლა აფრიკისა და აღმოსავლეთის ქვეყნებში, მაროკოსთვის ასე დასრულდა: ქვეყანა ორ კოლონიად დაიყო, უდიდესი ნაწილის "მფარველად" საფრანგეთი გამოცხადდა, ესპანეთს კი ჩრდილოეთ მხარეს, მაროკოს მხოლოდ მეათედი ხვდა წილად. ფრანგების ბატონობას აბდელ ყრიმი რამდენიმე წელი ებრძოდა. აჯანყების ჩახშობა მხოლოდ ესპანო-ფრანგულმა 250-ათასიანმა ჯარმა შეძლო. მაროკოში ქვეყნის განმათავისუფლებელმა მოძრაობამ მეორე მსოფლიო ომის დროს კვლავ მოიკრიბა ძალა. 1944 წელს "ინსტიქლალის თავისუფალი პარტია" ჩამოყალიბდა, რომელსაც მაროკოს სულთანი მუჰამედი ჩაუდგა სათავეში. საფრანგეთის მთავრობამ რამდენიმე წლით მაინც შეძლო წინააღმდეგობის შეჩერება, მაგრამ მალე ალჟირის კონფლიქტი გამწვავდა. ფრანგულ მხარეს ორ ფრონტზე ბრძოლა გაუჭირდა და 1956 წელს მაროკოს დამოუკიდებლობა მიანიჭა. ერთი წლის მერე მისი ახალი სტატუსი ესპანეთმაც აღიარა და ქვეყანაში კოლონიამდელი ვითარება დაბრუნდა. მაროკოს დღემდე ისევ ძველი დინასტია მართავს. მუჰამედ V მისმა ვაჟმა, ჰასან მეორემ 1961 წელს შეცვალა. ის მეოცე საუკუნის უსასტიკესი მმართველების და მასშტაბური რეპრესიების ავტორების ხუთეულშია. დღეს ქვეყანას მისი მემკვიდრე მუჰამედ VI მართავს.

საერთაშორისო ორგანიზაციების ანგარიშებში მაროკოს მთავარ პრობლემად ისევ ადამიანის უფლებებს, მმართველობის ტოტალიტარულ სტილს, კონტროლირებად სასამართლოს და შეზღუდულ მედიას ასახელებენ. თუმცა ევროკავშირისთვის მაროკო განვითარებადი დემოკრატიის ქვეყანაა, ჯერაც აუთვისებელი ბაზრით და, რაც მთავარია, ისლამიზმის მიძინებული საფრთხით.

"ევროკავშირის მაროკოსთან ურთიერთობა საერთო ღირებულებებს ეფუძნება, - ასეთი ამაღლებული განწყობით იწყებს ჩვენს პირველ შეხვედრას მაროკოში ევროკავშირის წარმომადგენელი. "რა ცინიზმია", - ჩამჩურჩულებს ჩემი აზერბაიჯანელი "ჯგუფელი" და პირველ კითხვას EU-ს ლოგოიან ბლოკნოტში ინიშნავს, კითხვის ნაცვლად ბევრი ძახილის ნიშნით.

მაროკოული ტკბილეულის კნატუნის ფონზე სოლიდურად ჩაცმული წარმომადგენელი გვიამბობს, როგორი მნიშვნელოვანია მათთვის თანამშრომლობა ვაჭრობის, ენერგეტიკის, ტრანსპორტისა და გარემოს დაცვის სფეროში (2012 წლიდან ევროკავშირი, სავარაუდოდ მაროკოსთან თავისუფალ სავაჭრო ხელშეკრულებას გააფორმებს); რომ მათ არ უნდა დაავიწყდეთ - პირველ რიგში, ევროპელ მოსახლეობასთან აგებენ პასუხს.  რომ ევროკავშირი 206 მილიონს მაროკოში სხვადასხვა დარგის განვითარებაში ხარჯავს, აფინანსებს ტრენინგებს ჟურნალისტებისთვის, იურისტებისთვის, სახელმწიფო მოხელეებისთვის. მოკლედ, რომ ევროპა წყვეტს რამდენად სწრაფი და ინტენსიური შეიძლება იყოს ინტეგრაციის პროცესი, მაგრამ სასურველ რიტმს საბოლოოდ მაინც მაროკოს ხელისუფლება ირჩევს.

"თავისუფალ მედიაზე, სასამართლოზე და არჩევნებზე არ აპირებს საუბარს? - ისევ ბრაზობს ჩემი კოლეგა, - როდემდე ვუსმინოთ ამას?"

"ამაზე მოგვიანებით ვილაპარაკებთ" - უკანა რიგიდან ჩუმად გვეპასუხება ჩვენი მაროკოელი მუდმივი თანამგზავრი, ჰიშამ ჰოუდაიფა. ის ჩვენი კოორდინატორია ("ფიქსერი"), ეს შეხვედრებიც მისი დაგეგმილია. ჰიშამი, ათი თვეა, თავისუფალი ჟურნალისტია და უცხოურ, ძირითადად, ფრანგულენოვან გამოცემებთან თანამშრომლობს. მანამდე ის "ლე ჟურნალ ჰებდომადაირის" ჟურნალისტი იყო. და დღემდე ამაყობს ამით.

ჟურნალისტიკის გამოცდილების არმქონე ქვეყანაში "ლე ჟურნალი" ნამდვილ სტიქიურ უბედურებას ჰგავდა. ხმამაღალი, ცოტა საშიში ჰედლაინებით, ღრმა ანალიზით და სერიოზული ჟურნალისტური გამოძიებებით. "ლე ჟურნალი" ერთადერთი გამოცემა იყო, რომელიც სოციალურ ტაბუებთან ერთად მეფის და მთავრობის პოლიტიკის ღიად გაკრიტიკებას ბედავდა. ჟურნალმა ცამეტი წელი იარსება და 2010 წელს, იანვარში სახელმწიფოსგან დაკისრებული სოლიდური ჯარიმების გამო დაიხურა.

"ჩვენ ფსიქიატრიული ციხესიმაგრე ვართ კომპრომისული სამყაროს წინააღმდეგ. ჩვენ ბოლომდე ვამბობთ სათქმელს. მეფეს და ეგრეთ წოდებულ მთავრობას ვუცხადებთ, რომ გვძულს მათი პოლიტიკა, არ გვესმის მეფის დაუოკებელი ვნების, აკონტროლოს აბსოლუტურად ყველაფერი - მედია, სასამართლო, ეკონომიკა, პარლამენტი! და ჩვენ არ გვეშინია მუქარების! რედაქციაში ყველა ჟურნალისტმა იცის, რომ თუ საფრთხე ჩნდება, მთავარ დარტყმას საკუთარ თავზე ვიღებ", - ამბობდა აბუბექრ ჯამალი, "ლე ჟურნალის" მთავარი რედაქტორი და დამფუძნებელი, ჟურნალის დაარსებიდან ათი წლის შემდეგ (მაროკოში მეფის ოჯახზე დაცდენილი უწყინარი სიტყვისთვისაც კი, დღესაც კი ორწლიანი პატიმრობა ემუქრება ყველა ჟურნალისტს, ვინც ამას გაბედავს). ჯამალი არისტოკრატიული ოჯახიდან იყო, ჟურნალის დაარსებამდე ოქსფორდის და იელის უნივერსიტეტებში სწავლობდა. მერე საფრანგეთში ცხოვრობდა. იქიდან დაბრუნებულმა კი ყოველკვირეული, ფრანგულენოვანი ჟურნალის გამოცემა გადაწყვიტა. პირველი ნომერი დიქტატორი მეფის, ჰასან II-ის გარდაცვალებამდე წლინახევრით ადრე გამოვიდა. მაშინ, მაროკოელი ინტელექტუალები მეფის მემკვიდრის, მუჰამედ VI-სგან მნიშვნელოვან ცვლილებებს ელოდნენ. თუმცა, როგორც ჰიშამი ამბობს, იმედები ძალიან მალე გაუცრუვდათ. ახალგაზრდა მეფემ დესპოტი მამის მართველობის სტილი შეინარჩუნა, ძალაუფლების გადანაწილებაზე მანაც უარი თქვა. სასამართლო, მედია და მთელი ეკონომიკა ისევ თვითონ დაიქვემდებარა. პარლამენტი კი, სიმბოლურ, "რიტუალური შეხვედრების" ადგილად აქცია.

ამ დროს, ჟურნალის რედაქტორი, აბუბექრ ჯამალი მათ შორის იყო, ვინც მეფის უპირატესობასაც კარგად ხედავდა. უპირატესობას სხვა, და ერთადერთ ალტერნატიულ ძალასთან - ფუნდამენტალისტ ისლამისტებთან.

ოცდათორმეტ მილიონიან ქვეყანაში, სადაც 40% წერა-კითხვის უცოდინარია და სადაც ისლამი ყველაზე დომინანტური ძალაა, რადიკალური, პროგრესული ნაბიჯების გადადგმა სახიფათოა. ეს მეფემაც იცის. 2006 წელს, როდესაც ქვეყანაში ოჯახის ახალი კოდექსი მიიღეს და ქალების უფლებები ოდნავ მიუახლოვეს მამაკაცისას, მეფე მილიონნახევარი ადამიანის პროტესტს შეეჩეხა. ის ახალი კანონის მიღებას უჭერდა მხარს. მიუხედავად იმისა, რომ მუჰამედ VI მოსახლეობაში დიდი პოპულარობით სარგებლობს და ფოტოშოფში საგანგებოდ დამუშავებულ მის ფოტოებს ყველგან შეხვდებით - აფთიაქებში, მაღაზიებში, ბანკებსა თუ არასამთავრობო ორგანიზაციების ოფისებში, მისმა გადაწყვეტილებამ უმრავლესობაში დიდი უკმაყოფილება გამოიწვია. თუმცა, მეფემ პოზიცია მაინც არ შეიცვალა და პარლამენტში ოჯახის კოდექსი პირველი მოსმენით მიიღეს.

"შეიძლება, ამას კეკლუცობა დაარქვა, ევროპის გულის მოსაგებად გამართული მასკარადი, - ამბობს ჰიშამი, - მაგრამ ასე მხოლოდ გარედან შეიძლება შეაფასო. ქვეყნისთვის ეს მნიშვნელოვანი ნაბიჯია. მერე რა, რომ კანონში ბევრი შავი ხვრელია დატოვებული. ამ კანონის არსებობა უკვე პროგრესია." მაროკოელმა ინტელექტუალებმა იციან, რომ წინსვლა მხოლოდ მოზომილი, რაციონალური პოლიტიკითაა შესაძლებელი. ნაწილი იმასაც ამბობს, რომ მეფეს არ აქვს ფუფუნება, ძალაუფლება სხვებს გაუნაწილოს, რადგან ის შეიძლება უფსკრულის პირას აღმოჩნდეს. ეს ევროპამაც იცის. "ამიტომაც არ არის ევროკავშირის პოლიტიკა "ცინიზმი", ეს პრაგმატული მიდგომაა. ეს რეალობაა, რომელსაც ჩვენ თვალი გავუსწორეთ."

"ლე ჟურნალმა" მეფის "ამალის" ყურადღება მალე მიიპყრო. მიუხედავად იმისა, რომ მას ფრანგულენოვანი, ასი ათასამდე მკითხველი ჰყავდა, მის წინააღმდეგ ხელისუფლების ხელთ არსებული ყველა იარაღი გამოიყენეს, მათ ათობით სასამართლო პროცესი წააგეს და მილიონნახევრიანი ჯარიმა დააკისრეს. რომ ვერაფერს გახდნენ მათი რეკლამების დამკვეთებს "ლე ჟურნალთან" ურთიერთობა აუკრძალეს. ჟურნალი 2010 წლის იანვარში ბანკროტად გამოცხადდა და დაიხურა.

"ჩვენ ჩვეულებრივი ჟურნალისტები ვიყავით, - ამბობდა ლე ჟურნალის ჟურნალისტი, ამინ რაჰმუნი, "ნიუ-იორკერის" სტატიაში "ჯვაროსანი" - ჩვეულებრივები დასავლეთისთვის. მაროკოში კი ამას გმირობა ერქვა. ყველამ იცოდა - ვინც არ იყო მზად საშუალოზე დაბალი ხელფასით ერჩინა თავი, ბონუსებისა და პრემიების გარეშე ეცხოვრა და საქმისთვის, თუ საჭირო გახდებოდა, "თავიც გაეწირა" - მიდიოდა. სამაგიეროდ, წასული ვერასდროს იტყოდა - მე ერთ-ერთი მათგანი ვიყავი." ჯამალი ხვდებოდა, რომ ამ სიტყვებს წლების მერე, სულ სხვა ფასი ექნებოდა.

დღეს ასეთი თამამი, გულწრფელი და უკომპრომისო მედია მაროკოში აღარ არსებობს. "ლე ჟურნალმა" ასეთ სტრატეგიას მიმართა - უფრო განათლებული, ინტელექტუალური აუდიტორია აირჩია. ჯამალი ფიქრობდა, რომ მათ სათქმელს ფრანგულენოვანი, განვითარებული საზოგადოება უკეთ გაიგებდა. უმრავლესობაში თანამოაზრეების პოვნა არც უცდიათ. მაროკოელმა "მოაზროვნეებმა" კი, მათი დაცვა ვერ შეძლეს.

[pagebreak]

* * *

მეოთხე დღეა, რაბატში ვარ. არადა, მგონია, მთელი თვეა ვაგზლის სასტუმრო "იბისში" ვცხოვრობ. შეხვედრების უმჭიდროვესი გრაფიკი ქალაქში ბოდიალის, ამ გარემოსთან გაშინაურების საშუალებას არ გვაძლევს. საღამოს თუ წავიხეტიალებთ, აბდერაჰმანის ქუჩიდან, აბდელმუმეინზე ავისეირნებთ და ერთმანეთის გაყოლებაზე ჩაწიკწიკებულ ჩაიხანებს, კაფე-რესტორნებს ავუვლით, მერე ჩამოვუვლით.

ჩაიხანები მაინც, უცნაური სანახაობაა. მაგიდებს მარტო კაცები უსხედან, ზოგჯერ ჩილიმს ქაჩავენ, ტკბილ პიტნის ჩაის მიირთმევენ და შიგადაშიგ ერთმანეთს ებაასებიან. ალბათ, არაფერზე. ხანდახან მგონია, რომ ერთმანეთის არც კი ესმით. მთხრობელი უფრო საკუთარ თავს უამბობს სიზმრებს, ლეგენდებს, შეიძლება იმ დღევანდელ ამბებს, მაგრამ ამასაც ზღაპარივით ჰყვება. ასე მათი თვალების გამომეტყველება, საუბრის მანერა, ინტონაცია მაფიქრებინებს, თორემ აბა, მათი მე რა მესმის. მუსიკაც ამ განწყობის გაგრძელებაა. აქ ძველ ბერბერულ, ან არაბულ ფოლკლორს უსმენენ, რომელსაც თითქოს არც დასაწყისი აქვს და არც დასასრული.  უცხო ყურისთვის უჩვეულო მოსასმენია, მელოდიას სტრუქტურა, ფორმა არ გააჩნია. ჩაიხანებიც, ქანდაკებასავით ჩამოქნილი და სტატიკური ადამიანებიც თითქოს დროის განზომილების მიღმა არსებობენ. მათი განწყობის დაჭერა, შეგრძნობა არ შემიძლია. უბრალოდ, გარედან ვაკვირდები - ისე, როგორც უცხო ლანდშაფტს, როგორც ფრაგმენტებს ფოტო-კადრებზე. ეს ექვსი დღე, არსით მაინც ტურისტი ვარ. ამ გარემოსთან გაშინაურებას მეტი დრო სჭირდება.

"მამაკაცები მთელ თავისუფალ დროს ამ ჩაიხანებში ატარებენ, მიხსნის ნურადინ ხამალი ჩვენი ჯგუფის ერთ-ერთი თარჯიმანი, - ეს არაბული ტრადიცია, მისტიკური რიტუალია."

ხამალი კასაბლანკაში ცხოვრობს, ერთ-ერთ ცენტრალურ ქუჩაზე და სკოლაში მუშაობს. ფრანგულს და ინგლისურს ასწავლის. ნურადინი მაროკოელი არაბების შთამომავალია, მაღალი, ბრგე კაცი, 58 წლის. მძიმედ დადის, თვალები მუდამ უელავს, მაგრამ აუღელვებლად საუბრობს. "ამ ადგილთან ბევრი რამე მაკავშირებს, - მეუბნება მოულოდნელად, - როდესაც კასაბლანკას ჰაიმა ჰადის უბანში ძველ ტყვეთა ბანაკს ვათვალიერებთ და 1973 წლის რეპრესიების მსხვერპლი ფატმა ედმი თავის ისტორიას უცხოელ ჟურნალისტებს უყვება. "3 წელი მაწამებდნენ. მაშინ ჩვიდმეტი წლის ვიყავი. არ მომწონდა ის, რაც ქვეყანაში ხდებოდა და ამას ხმამაღლა ვამბობდი"... "თქვენ რას აკეთებდით ამ შენობაში? - ვეკითხები ხამალს და მოშორებით ვდგები. "ამ რვასართულიან კორპუსში მაშინაც ყველა ბინა დაკავებული იყო, - იწყებს შორიდან, ჭეშმარიტი არაბივით. სარდაფები სავსე იყო ტყვეებით, ყველას პოლიტიკური შეხედულების, საქმიანობის გამო აკავებდნენ. სასტიკად აწამებდნენ. ამ სახლში პოლისარიოს თანამშრომლები ცხოვრობდნენ. ყოველ დღე აუვლიდნენ-ჩაუვლიდნენ ამ საზარელ სარდაფებს. მეცოდებოდნენ. ხმას, ცხადია, არავინ იღებდა. მეც შიგნით ვიყავი, 6 თვე მაწამებდნენ. მაშინ ჟურნალისტად ვმუშაობდი და თან მოხალისეთა გაერთიანების ერთ-ერთი რეგიონალური კოორდინატორი ვიყავი. მიწისქვეშეთის გამოცემებს ვავრცელებდი და მოსახლეობის მობილიზებას ვცდილობდი. რასაკვირველია, ბოლოს მეც მომაგნეს. ასეთი "მძიმე დანაშაულისთვის" 6 თვე არაფერია, მაგრამ ვერც ერთი ბრალდება ვერ დამიმტკიცეს და გამომიშვეს. მხოლოდ ორ კითხვას ვსვამდი: სადა ვარ? და რატომ ვარ აქ? მეტი სიტყვა არ მითქვამს. არადა, წამება კარგად იცოდნენ. იცი, რამ გამაძლებინა? მაშინაც ვიცოდი და დღესაც ასე ვფიქრობ: მე მსხვერპლი არასდროს ვყოფილვარ. მათ მსხვერპლად მაინც ვერ მაქციეს. საკუთარი თავი არასდროს შემცოდებია იმიტომ, რომ ვიცოდი, მე ჩემი იდეალებისთვის ვიბრძოდი. შვილის ყოლაზეც მაშინ ვთქვი უარი. არ შეიძლებოდა მათთვის ხაფანგი მე თვითონ შემეთავაზებინა. არც ამის გამო მინანია. მე 31 ოქტომბერს საპროტესტო აქციაზე არ წავალ, რადგან კომპენსაცია არ მჭირდება. კომპენსაცია რეპრესიის მსხვერპლებმა უნდა აიღონ, ვინც ფიქრობს, რომ იმ ბრძოლაში ბევრი დაკარგა. მე მხოლოდ შევიძინე. ისე, მეფისგან საკუთარი მამის, ჰასან II-ს სისასტიკის აღიარება და იმ წლებისთვის რეპრესიული პერიოდის დარქმევა გაბედული ნაბიჯია. ამით მან, ალბათ, გაუცნობიერებლად, ის გვითხრა, რომ შემდეგი შეიძლება თვითონ იყოს. ჩვენ დღესაც არა ვართ დაზღვეულები, რომ იგივე არ განმეორდება. და მე ახლაც მზადა ვარ. მგონია, რომ დღეს გაცილებით შეუპოვარი ვიქნები... წავედით, გველოდებიან," - უცბად წყვეტს მოყოლას და ტრანსპორტით გადატვირთულ ქუჩაზე გზას მიკვალავს, მანქანების, ველოსიპედების, ვირშებმული ურმების ხმაურიან ნაკადს ხელის აწევით ანიშნებს, გაჩერდითო. ისინიც ემორჩილებიან.

ჰიშამი და ნურადინი ორი სხვადასხვა თაობის ინტელექტუალია, სხვადასხვა ისტორიის ნაწილი. ნურადინი "ხალხური" ტიპია, ვუყურებ როგორ ესალმება ცხოველების ძველ სასაკლაოზე (ახლა თანამედროვე ხელოვნების ცენტრია) დარაჯს, ჰაიმა ჰადის კვარტალში მისთვისაც უცნობ სკოლის მოსწავლეებს, როგორ ართმევს ხელს მოხუცს ქუჩაში და ვხვდები, რომ ამას ჩვენთვის თავის მოსაწონებლად არ აკეთებს (ჩემს გარდა არავის შეუმჩნევია) ის ერთ-ერთი ამათგანია. მას უბრალოდ ძალიან კარგად ესმის მათი, ვინც 12 წლის შვილს რამდენიმე ცხვრის ფასად ათხოვებს, მათიც, ვინც ატლასის მთებში ცხოვრობს და საკუთარ ქვეყანაში ადამიანის სიკვდილით დასჯის კანონზე გულყრები არ ემართება, მათი, ვინც პედოფილიის კატასტროფულად გავრცელებულ კრიმინალს, ტრადიციულ წეს-ჩვეულებას ეძახის, მათიც, ვისაც ევროკავშირი რომელიმე თანავარსკვლავედი ჰგონია და მათიც, ვინც გულმოდგინედ სწავლობს განვითარებული დასავლეთის "ენას". ჰიშამი კი, ბევრს კეკლუცობს, ენჯეოტერმინებით გველაპარაკება. თავის "გმირულ" რეპორტაჟებს გვაჩვენებს და ყოველთვის მედიდურად და დანანებით აღნიშნავს, რომ უსამართლო სამყაროში ვცხოვრობთ.

ჰიშამ ჰოუდაიფა წლის თანამედროვე მაროკოელი ინტელექტუალია და "ერთ-ერთი მათგანი" "ლე ჟურნალიდან." ერთ-ერთი, ვინც ჯამალთან ერთად რამდენიმეწლიანი ორთაბრძოლა გამოიარა და ბოლოს დამარცხდა. დამარცხდა მაშინ, როდესაც უმრავლესობისთვის გაუგებარ ენაზე ალაპარაკდა და თაყვანისმცემლები მაროკოს ბურჟუაზიაში გაიჩინა. ის, ალბათ, ვეღარასდროს დაბრუნდება უკან.

ხამალი კი ფიქრობს, რომ ყველაფერი წინ აქვს. "მე ბავშვებს ველაპარაკები. ვუყვები რაღაცებს. კერძო სკოლაშიც ვასწავლი და საჯაროშიც, ყველანაირი მოსწავლე მყავს. მე ვიცი, რომ ყველაფერი აქედან იწყება." ხამალს და მისი თაობის დისიდენტებს დღეს სათქმელი ბევრი აქვთ - 80-იანების მერე რეპრესიები აღარ განმეორებულა (თუმცა პოლიტპატიმრები დღესაც ჰყავთ მაროკოს ციხეებში), ცოტა ხნით, მაგრამ მაინც გაჩნდა შედარებით თავისუფალი მედია, სახალხო მოძრაობა კი გაცილებით დიდი მასშტაბით და სწრაფად იკრებს ძალას. ისინი, როგორც ხამალი ამბობს, უფრო მობილიზებულები არიან, მათ უნივერსალური "ენჯეო" ენაც იციან და მუჰამედ VI-ს პოლიტიკისაც ესმით. პრობლემები, რომლის გადაჭრისთვისაც იბრძვიან, მათი ყოველდღიური გამოწვევებია. ინტელექტუალებს კი, დიდი ხანია პატარა, მაგრამ საკუთარი სივრცე აქვთ, არავისთან გასაყოფი სივრცე, სადაც არც ალკოჰოლის აკრძალვა მოქმედებს, არც კულტურული ცენზურა არსებობს და არც ტრადიციული, თუ რელიგიური ნორმები. ამიტომ მათ დასაკარგი უკვე ბევრი აქვთ.

 

* * *

სემინარის ბოლო დღეს, მასალების ადრე ჩაბარებისთვის გვასაჩუქრებენ - დაგეგმილი შეხვედრებისგან, საკონფერენციო დარბაზებისგან და მოხსენებებისგან თავისუფლები ვართ. ამიტომ, ფესში მივდივართ. იდრისიდების დინასტიის დაარსებულ უძველეს ქალაქში, უნიკალური არქიტექტურით და მერვე საუკუნის ქალაქგეგმარების სანიმუშო მოდელით.

ახალ, ფრანგული მოდელის მატარებელში ვზივარ, გარეთ ისევ პროვინციულ დასახლებებს ვათვალიერებ და ნანახის, თუ მოსმენილის გაანალიზებას ვცდილობ. ისევ პირვანდელ აზრს ვუბრუნდები, ვხვდები, რომ თითქმის არაფერი მესმის. მიკვირს, რომ "უცხოობის" ასეთი მძაფრი განცდა მაროკოდან წამოსვლის წინა დღეს მაქვს. არადა, სწორედ ამის მეშინოდა.

ტრენერების დარიგებებით ვხელმძღვანელობთ - არანაირი გიდი, პარასკევია, ლოცვის დღე, ამიტომ მოკრძალებულად იცვამთ და დაბნელებამდე ბრუნდებით უკან!

ფესის რკინიგზის სადგურზე გზამკვლევს ვყიდულობთ და რჩევისთვის "სანდო" პოლისარიოს მივმართავთ. ძველ ქალაქამდე, მედინამდე მოფახფახებული, უცნაური მარკის ავტომობილით მივდივართ.

მედინას შესასვლელთან, ლურჯ ჭიშკართან ვიკრიბებით და პატარა რუკაზე ჩვენი ტურის ტრაექტორიის მოხაზვას ვცდილობთ.

"ჩემი დახმარება გჭირდებათ? - უცბად გვიახლოვდება თეთრ ჯელაბაში გამოწყობილი მაროკოელი. მე თარიქი ვარ, ამბობს ღიმილით, - თუ გნებავთ, თქვენი გიდი ვიქნები, 3 საათი - 150 დირჰამი.

შესასვლელიდან ფესის ვიწრო ლაბირინთი მოსჩანს. ქუჩაზე უამრავი ხალხი ტრიალებს. ასეთი ქუჩა კი, ფესში 9862-ია. მაშინვე ვხვდები, რომ იქ მარტო გზას ვერ გავიგნებთ. ამიტომ, უყოყმანოდ ვთანხმდები. დანარჩენებიც მიერთდებიან. თან მხიარული კაცი ჩანს, ენაწყლიანი.

"საიდან ხართ? ჯორჯია? ეგ რომელია?.. კარგით, მოდით, აქედან დავიწყოთ. ეს ბაზარია. აქეთ წამოდით და უძველეს ალ-კარაუინის უნივერსიტეტს გაჩვენებთ. უსიტყვოდ მივდევთ და მისი აჩქარებული საუბრიდან ვცდილობთ შინაარსი გამოვიტანოთ. - მოკლედ, ფესი ბერბერების აშენებული ქალაქია, ათას ორასი წლის. მეც ბერბერი ვარ. არაბები აქ გვიან მოვიდნენ. ისლამი მათ მოიტანეს. დიდი ხანია, ერთად ვცხოვრობთ, მაგრამ ჩვენ ხალხთან მაინც სულ სხვა სიახლოვე გვაქვს. ხომ გესმით, არა? არაბებს ვერ ენდობი. ბერბერი ალალი კაცია. მე ბერბერი ვარ!" თარიქი შუა ატლასიდანაა. ქალაქში 17 წლის ჩამოვიდა. იქ, მთაში მშობლები, ხუთი ძმა და ექვსი და დატოვა. თვითონ, როგორც ამბობს, ხუთი შვილი და ერთი გოგო ჰყავს.

"სახლებზე ხის ჩარჩოებს ხედავთ? ეს საფრანგეთის კოლონიზაციის კვალია. ჯერ კიდევ სამოცი წლის წინ აქ, დაბნელებისას ფრანგები ქუჩებს ხის მძიმე ჭიშკრებით რაზავდნენ. ჩაკეტილი ზონები ორ-ორ კვარტალს მოიცავდა (15-20 მეტრის სიგრძის ქუჩის მონაკვეთი). ეშინოდათ ღამე არეულობის. მერე ჩვენმა მუჰამედმა აჩვენა მაგათ სეირი. ყოჩაღი ბიჭი იყო. ბოლოს ფრანგებს გადასახლებიდან თავი დააბრუნებინა და ქვეყანას სათავეშიც ჩაუდგა... ეს დარებია, მაროკოული სახლები. აი, ხომ ხედავ, ყველას პატარა ფანჯრები და დარაბები აქვს. ჩვენთან ბევრი შუქია, ამიტომ სახლს პატარა სარკმელიც ჰყოფნის... სახლები გარედან გეჩვენებათ უბრალო და უგვანი, თორემ შიგნით ნამდვილი სასახლეებია. მაროკოული ჭრელი მოზაიკის კედლებით, მოხატული ჭერით, მდიდრული ავეჯით გაწყობილი. კედლები სულ საუკეთესო ხელოსნების დამუშავებული, წვრილ-წვრილი ჩუქურთმებით. აბა! თვეობით მუშაობენ ერთ კედელზე. მერე ქსოვილები. სულ აბრეშუმია." თარიქი ჩვენთან ერთად სამ საათს  ატარებს და ფესის სავიზიტო ბარათს - ტყავის სამღებროებს, კიდევ კერამიკის სახელოსნოებს, სამკაულების, ხალიჩების მაღაზიებს გვაჩვენებს. გზაში, უცბად რაღაც ახსენდება, ტრიალდება და ვიწრო ქუჩაზე უხვევს. იქვე, მისი მეგობარი ცხოვრობს. "ძველი, მდიდრული სახლი აქვს, დაგათვალიერებინებთ", - გვეუბნება. ჩვენ თავს ვუქნევთ და მივდევთ. კარს არავინ აღებს. ცოტა ხანში სახლის სახურავიდან, რომელსაც ტერასად იყენებენ, მეგობრის ცოლი იხედება და თარიქს რაღაცას ჩამოსძახებს. "ჰეჰე, გაიგე რას ამბობს? ამის ქმარი მეჩეთში სალოცავადაა წასული და თვითონ სახლშია ჩაკეტილი. ვერ გაგვიღებს. აქ, ორმოცი პროცენტი ეგრეა. კაცი გარეთ რომ გადის, ქალს სახლში კეტავს. არ ენდობიან და იმიტომ. მე არა. მე ბერბერი ვარ. მე თავისუფლება მიყვარს." ამბობს ამაყად და გზას აგრძელებს. დროდადრო მაღაზიებთან ჩერდება. ყოველ ჯერზე გვეუბნება, ოო, აქ ნამდვილი სასწაული დაგხვდებათო, და მერე დაბალ შესასვლელში უჩინარდება. ჩვენ მორჩილად მივყვებით უკან. თუკი სადმე "სასწაულების" მოსაპოვებლად მაშინვე ვაჭრობა არ გაჩაღდება თარიქი ბრაზობს, ბერბერულად ბურდღუნებს და ხელებს შლის. რამეს რომ ვკითხავთ, უკმეხად გვეპასუხება. "აბა, აქ რისთვის ჩამოხვედით, სუვენირები არ უნდა წაიღოთ?" თარიქს არც ის მოსწონს, შვილებზე რომ ვეკითხები. იფხორება და კოპებს კრავს. "ძალიან ბევრის ლაპარაკი გიყვარს. აქ ეგრე არ შეიძლება. მაგრამ კარგი, მე გიპასუხებ. სხვასთან რომ სისულელე არ თქვა. სხვა არ მოგითმენს," - და მიამბობს, რომ ერთი ცოლი ჰყავს. იქ უმეტესობა ასეა, ბევრ ცოლს ბევრი ხარჯი აქვს. თარიქი ახლა შვილების დასაქორწინებლად ემზადება, ბიჭისთვის საცოლე უკვე შერჩეული ჰყავს. "გოგოს საქმროზე ვფიქრობ. თვითონ არის ჩუმად, რა უნდა თქვას. იტყვის და ნახავს მერე სეირს. არა, ჩვენ ქალების ჩაგვრა არ მოგვწონს, ბერბერები ვართ, მაგრამ შვილის დაქორწინება კაცის საქმეა... აი, ნახე გოგო ჩადრის გარეშე მოდის და არავის უკვირს. მაგრამ უმეტესობა წესიერია და მაინც ჩადრით სიარულს ირჩევს. ასეთები ყოველთვის გამოერევიან ხოლმე. რას ვიზამთ, ხომ არ ჩავქოლავთ." თარიქის ხმა უკვე შორიდან მესმის, მაგრამ მაინც მივდევ უკან. ქალაქის ყველა კვარტალში თითო მეჩეთი, წყარო, პურის საცხობი და სკოლა გვხვდება. ჩვენი გიდი თითოეულ მათგანზე რაღაც ამბებს, ლეგენდებს, სიზმრებს გვიყვება. ბოლოს მისი დროც იწურება, ერთ-ერთი რესტორნის ზღურბლთან გვემშვიდობება და მიდის. "აი, ის ფოტო, ერთად რომ გადავიღეთ, მერე გამომიგზავნეთ. ჩემ ცოლს უნდა ვაჩვენო და ვაეჭვიანო". შორიდან მოგვაძახებს და გულიანად იცინის.

 

* * *

ფესიდან ისევ ფრანგული მოდელის მატარებლით, პირველი კლასის ვაგონით ვბრუნდებით რაბატში. მეორე დილით თბილისში მოვფრინავ. სასტუმროს ფანჯარასთან ვზივარ, ქუჩაში მაროკოელი ახალგაზრდა ბიჭების ლაპარაკს ვუსმენ და ჩემთვის ვფიქრობ: ამ ექვს დღეში ბევრი ვერაფერი გავიგე. არ მესმის ამ უსაზღვრო, ტოტალური მორჩილების, არც გაცხოველებული ვაჭრობის პრინციპის, არც დახორხლილი საქონლის, არ მესმის ცხვრის ტყავის სუნთან გაშინაურების, არ მესმის თვეობით ნაქსოვი ხალიჩის, რუდუნებით დამუშავებული ხის ჭურჭლის, სამკაულის - საკუთარი შრომის და დროის კაპიკებად გაყიდვის, არც გაუთავებელი ბაასის არსის, არ მესმის ჩაიხანებში ქანდაკებადქცეული მამაკაცების დაჟინებული მზერის, არც მეზობლად გაუპატიურებული ბავშვის დავიწყების, არ მესმის ყველაფრის დირჰამებში გაზომვის, არც დროში გაყინვის მყუდროების, არ მესმის მუდმივი ფიზიკური სიახლოვის და არასდროს დაახლოების.

მაინც უცხო ვარ. ტურისტი. მე ცოტა დრო მაქვს და აქ მხოლოდ იმისთვის ჩამოვედი, რომ დავინახო.

 

@