ენა და ლექსიკა

ფოტო: ლევან ხერხეულიძე
1629 წლის 1 აგვისტოს რომის კათოლიკური სარწმუნოების გამავრცელებელი საზოგადოების - "პროპაგანდა ფიდეს" წევრმა აქილე ვენერიომ ხელი მოაწერა პაპ ურბან მერვისადმი "მიძღვნას", რომელიც დაერთო ხსენებული საზოგადოების სტამბაში დასაბეჭდად გამზადებული, პირველი ქართულენოვანი ნაბეჭდი ტექსტების ყველაზე სოლიდურ გამოცემას: "ქართულ-იტალიური ლექსიკონი". თითქოს ბუნებრივია ის ფაქტი, რომ პირველი ნაბეჭდი ქართულენოვანი წიგნი ლექსიკონი აღმოჩნდა, რომელსაც მოჰყვა "ქართული ანბანი ლოცვებითურთ", 14 წლის შემდეგ კი ფრანჩესკო მარია მაჯოს "ქართული გრამატიკა" დაისტამბა. საინტერესოა, რას უკავშირდებოდა იტალიელების ასეთი კეთილგანწყობა ქართული ენისადმი.

რომის კათოლიკური ეკლესია მართლმადიდებელ საქართველოში მოღვაწეობას დროებით მოვლენად არ განიხილავდა და მისიონერების საშუალებით ცდილობდა კათოლიციზმის გავრცელებას, რახან კარგად ესმოდათ თეორია - "თუ არ გესმის ენა ქვეყნისა, იქ მისიონერად ვერ გამოდგები", თავიანთი გავლენის განსამტკიცებლად მისიონერთა ყოველმხრივ უზრუნველყოფას ცდილობდნენ. ქართული ენის ასათვისებლად მათ გრამატიკა და ლექსიკონები, საქადაგებლად კი ბიბლია და კატეხიზმოები სჭირდებოდათ. ამ ერთგვარი კულტურული თუ სარწმუნოებრივი ექსპანსიის დადებითი მხარე ის იყო, რომ ქართული ენის ნაბეჭდმა ლექსიკონმა, გრამატიკამ, ანბანმა და შრიფტებმა საქართველოს გზა გაუხსნა ევროპისაკენ, რომელსაც დიდი ხნით მოწყდა მანამდეც და მას შემდეგაც. გაცილებით მასშტაბური და დამანგრეველი აღმოჩნდა თურქეთის, ირანის, ოსმალეთის, არაბებისა და მოგვიანებით რუსეთის იმპერიის ექსპანსია, რომელმაც ბევრი რამ შეცვალა ქართულ ცნობიერებაში, ეს ცვლილება პირველ ყოვლისა ენაზე აისახა.

რას გაუძლო ქართულმა ენამ, როგორია დღეს ჩვენი ენა და ლექსიკა, ჩაენაცვლა თუ არა ქართულთან მიმართებაში რუსულს ინგლისური, თავს ვიმკვიდრებთ თუ თავს ვიმცირებთ ბარბარიზმებისა და სლენგების ხმარებით, გამოხატავს თუ არა ჩვენი ლექსიკა ჩვენს აზროვნებას და გამოიწვევს თუ არა ორენოვნება გენეტიკური სტრუქტურის შეცვლას - დისკუსიაში მონაწილეობენ: პოეტი ბესიკ ხარანაული, ლიგვისტი, ინგლისური ენისა და ლიტერატურის სპეციალისტი ლელა ფიროსმანაშვილი და ჟურნალისტი ზვიად ქორიძე.

 

ქეთი - ის ქვეყნები, რომლებიც გარკვეული პოლიტიკური, სოციალ-ეკონომიკური და კულტურული ექსპანსიით შემოდიოდნენ საქართველოში, ახდენდნენ თუ არა გავლენას ქართულ ენაზე, მათთან ურთიერთობამ გააღარიბა ჩვენი ენა თუ გაამდიდრა. წეღან ბატონი ბესიკი ამბობდა: "ნაზ ბულბულ ტანჯიკ" ნიშნავს "ნაზი ბულბული იტანჯება", არცერთი სიტყვა არაა ქართული, სპარსულიაო. ეგ კი არა, როგორც აღმოჩნდა, ქართველებს "ნამუსიც" კი არ გვქონია ჩვენი.

 

ბესიკი - მე თუ მკითხავთ, საუკუნეების განმავლობაში ქართული ენა მდიდრდებოდა კულტურულ ერებთან ურთიერთობის შედეგად. თანაც, ქართველს აქვს ღვთისგან ბოძებული იარაღი, რომელიც შეაძლებინებს იმას, რომ კარგი შეითვისოს და ცუდი დაივიწყოს. უცხო ენა სხვადასხვა გზით შემოდიოდა და მკვიდრდებოდა. სპარსულ და არაბულ პოეზიაზე, სამეცნიერო ენაზე უარს არ ამბობდა ქართველი კაცი და ძალიანაც კარგს შვრებოდა. როცა ახალი საგანი შემოდის, ხალხი უფრო ეტანება ხოლმე არაქართულ სიტყვებს. მაგალითად, გაჩნდა ქვევრი, რომელსაც მოგვიანებით ხალხმა დაარქვა "ბოჭკა", კაცმა რომ თქვას, რით არ არის ქართული ბოჭკა? მახსოვს იმაზეც დაობდნენ, რომ კავშირი, როგორც წინადადების წევრი, არაქართულია, აბა რატომ იწყება "ვეფხისტყაოსანი," "რომელმან შექმნაო", ასევე ებრძოდნენ ქვეწყობილ წინადადებებს, ყველაზე სასტიკად საბჭოთა პერიოდმა იმოქმედა ქართული ენის განვითარებაზე. ენა არის როგორც საზოგადოების, ასევე ერთი კაცის აზროვნება, ამიტომაც განუწყვეტლივ ხდება თვითგანწმენდა, თვითრეგულირება, ძველის დავიწყება და ახლის შეძენა.

ზვიადი - თავისთავად ცუდს ვერაფერს ვხედავ იმაში, რომ ენა მდიდრდება სიტყვებით. როცა ექსპანსიით მოდის რომელიმე ქვეყანა, ის ცდილობს თავისი ენა გახადოს დომინანტი ამ სივრცეში, ებრძვის შენს ენას და ამკვიდრებს თავისას. ბუნებრივადაც ხდება ეს პროცესი. საკითხავია, რამდენად გაუადვილდება ჩვენს ენას შექმნას შესატყვისები ისეთი ახალი საგნისა, როგორიცაა კომპიუტერი, ან ისეთი მოვლენისა, როგორიცაა ინტერნეტი. პრობლემა ის კი არაა, რომ უცხო სიტყვები მკვიდრდება, არამედ ის, როგორი კონსტრუქცია მკვიდრდება, მეტყველება როგორი ხდება, ფრაზა როგორ იგება. ესაა მნიშვნელოვანი, თორემ დარწმუნებული ვარ, ჩვენც ბევრ ბარბარიზმს ვიხმართ ამ დისკუსიის დროს.

ბესიკი - სუფთა ენა რა არის, იცით? - ავიღე ქვა და გადავაგდე, ამაზე ხომ ვერ გაჩერდება ენა. ყველანაირი კულტურა და ცივილიზაცია ახდენს გავლენას, მთავარია, შენ როგორ მოირგებ ამა თუ იმ სიტყვას. ასანთს ადრე წუმწუმა ერქვა, ხალხმა მოძებნა და საჩქაროდ დაარქვა ასანთი. აგერ კომპიუტერიზაცია მოდის, რომელიც კაცობრიობის დიდი შენაძენია, ამას რომ ბრძოლა გაუმართო, ხომ იქნები ძალიან შეზღუდული, პირიქით, უნდა მიიღო და მოირგო. აქამდე განათლების წყარო იყო ლიტერატურა, არ ვიცი, XX საუკუნის ქართველი საზოგადოება აცნობიერებდა თუ არა იმას, რომ გალაკტიონის ენით მეტყველებდა, მაგალითად; "ისევ ნერვიულად რეკავს ტელეფონი" პოეტურიც არის და სამეტყველოც. დღეს ლიტერატურა ყველაზე შორსაა ხალხისაგან.

ქეთი - როდის იყო ახლოს? რუსთაველი არც თავის დროს იყო მიღებული და დღეს რომ გაუგებარია ამ საზოგადოებისთვის, მგონი შუა საუკუნეებშიც არ ყოფილა ასე.

ბესიკი - სხვათა შორის ეგ საკამათოა, "ვეფხისტყაოსანში" უამრავი უცხო სიტყვაა, ანდა ის ანდაზები, რუსთაველი რომ ხმარობს, ყველა მისი გგონიათ?

ქეთი - მოდით, ჩვენს სადისკუსიო თემას ნუ დავშორდებით და გპირდებით ერთ დისკუსიას რუსთაველის თემაზე. ისევ ენას რომ მივუბრუნდეთ, ორგანულად იღებს თუ არა ქართული სინტაქსი უცხო სიტყვებს?

ლელა - დღევანდელი ქართული ენის სინტაქსი არაორგანულია, ეს არის აბსოლუტურად რუსული კალკი, ქართულ ენას სულ სხვანაირი სინტაქსი აქვს. ერთ ისტორიულ პარალელს გავიხსენებ. იმ დროს, როცა საქართველოში ბაგრატის ტაძარი შენდებოდა, ნორმანებმა ბრიტანეთი დაიპყრეს და იქ იმდენ ხანს დარჩნენ, რამდენ ხანსაც არაბები საქართველოში, თვითონ ისინი ვიკინგები იყვნენ, მაგრამ ფრანგული კულტურა ჰქონდათ ათვისებული. ამ კულტურის მიღებით კი ბრიტანეთმა პროგრესი განიცადა. ანგლოსაქსური, კელტური ძირძველი სიტყვები განიდევნა და ინგლისურ ენაში 80% ფრანგული ლექსიკა შევიდა, თუმცა გრამატიკა იგივე დარჩა. როგორც ადამიანებს, ასევე ერებს, თავიანთი ბედისწერა აქვთ. ერის ბედისწერა გადადის ენის ბედისწერაში. ერის ისტორია, მისი დაცემა და აღზევება, რა თქმა უნდა, მოქმედებს ენაზე. ინგლისელებისათვის ცეზარის მიერ ბრიტანეთის დაპყრობაც პროგრესული იყო, აუშენეს, გაუკეთეს ყველაფერი, ექსპანსიაც კი მათ ბიძგს აძლევდა განვითარებისათვის. ჩვენთვის ექსპანსიები დამღუპველი აღმოჩნდა, რადგან ყველაფერი ეკონომიკისა და პოლიტიკის მოშლით მთავრდებოდა, ეს მომენტი აკნინებდა ქართულ კულტურას, ამიტომაც მოხდა ენების ჩანაცვლება. კულტურების ურთიერთშეღწევადობა სხვა რამეა და ერთი კულტურის მეორით ჩანაცვლება - სულ სხვა.

ქეთი - ჩვენი მშობლების თაობა ისე არ ისაუბრებდა ქართულად, თუ რუსულ ფრაზეოლოგიას არ გაურევდა, რაც კარგ ტონად ითვლებოდა, იგივეს იმეორებს შვილების თაობა, იმ განსხვავებით, რომ რუსულს ინგლისური ჩაუნაცვლეს. შესაძლებელია უცხო სიტყვას ითხოვდეს ესა თუ ის კონტექსტი, მაგრამ როცა სრულიად უსაფუძვლოდ ხმარობენ უცხო სიტყვებს, დიდი ბოდიში კატეგორიულობისათვის, მაგრამ ასეთი დამოკიდებულება უკულტურობის გამოვლენა უფრო მგონია.

ლელა - ყველა ერს დაემართა მსგავსი რამ. ფრანგებმა და იტალიელებმა ენის დაცვის მთელი სისტემები შექმნეს, მაგრამ სადაც შედის ამერიკული დოლარი, იქ შედის ამერიკული ცხოვრების წესი, ამერიკანიზმები, გამოთქმები, ორიენტაცია არა ბრიტანულ ინგლისურზე, არამედ ამერიკულზე. მე არასოდეს ვხმარობ ცხოვრების წესის მაგივრად "ლაიფ სტაილს". მოვლენის მაგივრად "ივენტს" ხმარობს ის, ვინც უნდა გიჩვენოს, რომ იცის ინგლისური, მათთვის ეს თვითდამკვიდრების ხერხია, ჩემთვის კი - არასრულფასოვნების კომპლექსი.

ზვიადი - ვიღაც ამბობს, რომ "ფართიზე" მიდის, ვიღაც "ტუსოვკაზე", ვიღაცა ქეიფში, თუმცა ქეიფიც არაა ქართული, არაბულია. ვინ, როგორ და რას ამბობს, ეს არის ამ პიროვნების ხასიათის მაჩვენებელი. დარწმუნებული ვარ, ნორმალური საზოგადოება ასე არ მეტყველებს.

ქეთი - როცა ასეთი მეტყველების კულტივირებას ახდენენ მასობრივი კომუნიკაციის საშუალებები, ასეთივე ენით მეტყველებენ ე.წ. გავლენიანი ადამიანები, პოლიტიკოსები და რაც მთავარია, ჟურნალისტები, ეს უკვე აღარ არის ამა თუ იმ ადამიანის პრობლემა.

ზვიადი - ჩემთვის გაცილებით მნიშვნელოვანია ფრაზის ის კონსტრუქცია, რომლითაც საუბრობს ჟურნალისტი. რომ ავიღოთ შუასაუკუნეების ტექსტები, იგივე ლიტერატურა, ვნახავთ, რომ მაშინ ასეთი ძლიერი არ იყო ვნებითი გვარი, რომელიც მოგვიანებით რუსულმა დაამკვიდრა. დღესდღეობით აბსოლუტურად უსუბიექტო ენა გვაქვს, რამაც დაანგრია ქართული ზმნა. როცა ამ ენით საუბრობს ჟურნალისტი, ძნელია მისი გაგება. ქართველ ჟურნალისტებში მოდური გახდა სიტყვები: გაჟღერდა (სიტყვა არ ჟღერს, მუსიკა ჟღერს), მიღებულ იქნა, გაყიდვაშია, დაფიქსირდა და ა.შ. როცა ამას ამბობს ტელევიზია, რადიო, პრესა, უკვე ადამიანი, რომლის ფსიქიკაზეც მოქმედებს ასეთი ფრაზეოლოგია, იგივეს იმეორებს. თუ გახსოვთ, ჩვენს ბავშვობაში, ქუჩაში აჩერებდნენ ხალხს და კომენტარს თხოვდნენ, ფრაზას ვერ ამბობდნენ, წინადადებას ვერ უყრიდნენ თავს, სათქმელს ვერ გადმოსცემდნენ - ამ პრობლემამ ფორმა იცვალა და ის ადამიანები, რომლებიც გუშინ სათქმელს ვერ გეუბნებოდნენ, დღეს თავად დადგნენ კამერებთან.

ბესიკი - ხალხი ტელევიზიით ნათლდება, მაგრამ ეს განათლება კი არა, ცხოვრების შეცვლაა ინფორმაციით. შესაძლოა, ტელევიზიის ენა აღმოჩნდეს მთავარი ბოროტება. ჩემს ახალგაზრდობაში "ტო"-ს ის ხმარობდა, ვინც თავისთავს "კარენოის" ეძახდა. თამაზ ჩხენკელი და არჩილ სულაკაური, რომლებიც მართლა "კარენოები" იყვნენ, არ ხმარობდნენ "ტო"-ს, რომელიც ერთი პერიოდი გაქრა, ახლა ისევ დაბრუნდა და ტელევიზიაში მთავარ შორისდებულად იქცა. ეტყობა, არავინაა პატრონი. მართლია, ახალი ენა იქმნება, მაგრამ უცხო სიტყვებზე მეტად მაწუხებს სიტყვა "რამეთუ", იმიტომ რომ ვინც "რამეთუს" ამბობს, ის მეტს იღებს თავისთავზე, ვინც "გაჟღერდას" ამბობს, ის ზის იმ თავის "გაჟღერდაში". საფრანგეთში დააწესეს აკრძალვების მთელი ნუსხა, რომლისთვისაც ჯარიმებს იხდიან. მთელი თვე ვიყავი საფრანგეთში და ერთი უცხოური სიმღერა ვერ მოვისმინე რადიოში, იმიტომ, რომ აკრძალულია. 15 წუთი შეიძლება უცხოური სიმღერა, მეტი არა. აქ კი ძაღლი პატრონს ვერ ცნობს, ვისაც როგორ უნდა, ისე ახურებს.

ზვიადი - თუ ჩვენ ეგეთ კვოტირებას დავიწყებთ, სიმახინჯეებით აივსება ქართული ენა, თვითონ დაიწყებენ სიმღერის წერას და ამას ჯობია, ისევ უცხოურს ვუსმინოთ.[pagebreak]

ფოტო: ლევან ხერხეულიძე
ბესიკი - ისიც უნდა ითქვას, რომ ენა წააწყდა ახალ ცხოვრებას, ახალ ყოფას, ახალ საუკუნეს. ამდენი ახალი არასოდეს შემოვარდნილა ასე ერთბაშად, ყველაფერს ხომ ენაში უნდა მოქცევა, ხან ისე დაგვემართება, ხან - ასე, მთავარია, ღირებულის გადარჩენა შევძლოთ.

ქეთი - ენის დაცვის კომუნისტური მეთოდები რომ მიუღებელი იყო, ფაქტია, საინტერესოა, რას ეყრდნობა ევროპული სისტემები.

ლელა - ინგლისურში, მაგალითად, ჟურნალის ენა სხვაა, ლიტერატურის ენა სხვა, გაზეთისა და რეკლამის ენა აბსოლუტურად სხვა. ჩვენ უმდიდრესი ენა გვაქვს, მაგრამ საშინლად სტიქიური და მოუწესრიგებელი, ევროპელები ხვეწენ თავიანთ ენას. "ეკონომისტს" რომ წაიკითხავ, ან "ფაინენშელ ტაიმსს" ან "ტაიმსს" და "გარდიანს", გაგიჟდები, როგორ აქვთ ამ პატარ-პატარა სტატიებში დაწნეხილი და თავმოყრილი მხატვრული, კრიტიკული, გამომსახველობითი ენა, ეს იმიტომ, რომ სხვანაირად არ გაძლევს საშუალებას კაპიტალისტური წყობა, თიშავს ყველაფერს, რაც ზედმეტია. ჩვენთან სხვა ურთიერთობებია და ვერ ვაგდებთ, ვერ ვიშორებთ ზედმეტს, ამიტომაც გვაქვს ჩენჩო. დარწმუნებული ვარ, ჩვენთანაც არსებობენ ადამიანები, ვისაც შეუძლია უკეთესი ქართულით იმეტყველოს ტელევიზიასა და რადიოში, უკეთესად წეროს ბეჭდურ მედიაში, მაგრამ ეს ადამიანები არავის სჭირდება. არ არის კრიტერიუმები, ამიტომაც იმკვიდრებენ თავს ის ადამიანები, ვინც ამბობს: "ივენტები", "ფართები", "დანსინგები".

ბესიკი - ერთი გამაგებინეთ, ეს ჰედლაინი რა არის?

ქეთი - სათაური.

ბესიკი - მერე რა სჯობია სათაურს, ჰედლაინი?

ფოტო: ლევან ხერხეულიძე
ზვიადი - "დანსინგი" და "ჰედლაინი" რა თქმა უნდა ცუდია და ყურს ჭრის, მაგრამ ჩემთვის ბევრად მიუღებელი იყო ფრაზა, რომელიც მოვისმინე ტელევიზიით, დღეს რომ მოდაშია, ისეთი ტოპჟურნალისტისაგან. ესვენა ჩეჩენი მეთაური და ჟურნალისტმა გვამცნო: ეს გვამი რუსლან გილაევს ეკუთვნოდა.

ლელა - იმიტომ, რომ ჟურნალისტმა არ იცის, რა არის გვამი, რა არის ცხედარი, მიცვალებული, მკვდარი, მოკლული და დიდი ბოდიში, ჩაძაღლებული, მას არა აქვს ენის კომუტატიური შეგრძნება და იმიტომ.

ქეთი - დღევანდელი სასაუბრო ენა გადავიდა ლიტერატურაში და იქცა ლიტერატურის საგნად. თითქოს სატირას აკეთებენ ჩვენი თანამედროვე მწერლები, მაგრამ თავისდაუნებურად ამკვიდრებენ ისეთ სლენგურ ენას, რომლითაც შემდგომ ახალგაზრდობა საუბრობს.

ბესიკი - ფრანგი მწერალი სელინი იყო შეურიგებელი მტერი ფრანგული ენის შელახვისა და ხელყოფის. კაცს, რომელსაც შეეძლო კარგად ყოფილიყო, სიცოცხლე ჰქონდა გამწარებული ენის მდგომარეობით, იქ მთელი საზოგადოებაა მობილიზებული ფრანგული ენის სიწმინდისათვის, ჩვენთან მსგავსიც არაფერია. საუბარში ხანდახან წამომცდება ხოლმე სლენგი და ცუდად ვხდები, ისე მეჯავრება მთელი ჩემი ფრაზა. წერისას არა, იქ სულ შემართული ვარ ხოლმე. ჩვენთან საზოგადოების გამწყრალი ნაწილი არ არსებობს, "ჩემი დედაო" - სულ იძახიან. ახლა უფრო ელასტიური გახდა ეს ფრაზა, რომელსაც ვერაფრით გადაეჩვია ჩვენი საზოგადოება.

ქეთი - ქართულში მანამდეც არსებობდა ფრაზა - "დედა შემერთოს ცოლადა."

ბესიკი - მაშინაც, ერთი-ორი თუ ამბობდა, მაგრამ ლიტერატურამ ამოქაჩა, ყაზბეგმა დაწერა და დარჩა. როცა ამბობთ, ლიტერატურას სხვა ძალა აქვსო, მართალია, ამიტომაცაა საჭირო გამეცადინება, რადგან დაწერილს ვერ წაშლი.

ქეთი - ჩვენს ლიტერატურაში თვითდამკვიდრების ერთ-ერთ ფორმად იქცა სკაბრეზიც. ავტორი, რომელსაც არავინ კითხულობს, სკაბრეზით უცბად ხდება პოპულარული და მშვენივრადაც იყიდება.

ბესიკი - გულახდილად გეტყვით, რომ ყველაზე ძნელი სკაბრეზის ხმარებაა. იმისათვის, რომ არ დარჩე იმ ავადსახსენებელ სიტყვებში, საჭიროა დიდი მხატვრული ნიჭი. ამას აკეთებდნენ ხალხურ პოეზიაში, მაგრამ ნახეთ როგორაა, თუშების, ფშავლებისა და ხევსურების მეტყველება ნაქსოვივითაა, იმიტომ, რომ იქ პოეზიაა წინწამოწეული. ფრანგმა სიმბოლისტებმა შეუქმნეს ფრანგებს ენაო, ამბობენ. იქნებ ჩვენი ენაც პოეტებმა შეგვიქმნეს.

ლელა - მე, როგორც ფილოლოგი, სრული პასუხისმგებლობით ვაცხადებ, რომ დღეს სალიტერატურო ენა აღარ არსებობს, ამიტომაც ხდება ქუჩური ლექსიკით ჩანაცვლება, ეს იმის ბრალიცაა, რომ აღარ არსებობს გმირი. ვინაა გმირი - ვერაფრით გაარკვია ქართულმა ლიტერატურამ.

ზვიადი - ბოლო 40-50 წლის მანძილზე საქართველოში იქმნებოდა კარგი ლიტერატურა, მაგრამ მან ვერ შეძლო წინააღმდეგობა გაეწია იმ ენისთვის, რომელიც დაამკვიდრა კონსტანტინე გამსახურდიამ და რომლითაც ჩვენ გვზარდეს. რევიზიას კი არ ვიწყებ, იმას ვამბობ, რასაც ვფიქრობ. ილიას, კლდიაშვილის, ჯავახიშვილის წმინდა სალიტერატურო ენა დაიჩრდილა, 60-იანელებმაც ვერ შეცვალეს ძირეულად გამსახურდიას ენა.

ქეთი - იგივე რობაქიძის ენა, ყალბი და მანერული.

ზვიადი - მაგის ნამსხვრევებია ის, რომ დღეს ვიღაცა გამოვა და უსახური სახით ეთერში დაგიწყებს საუბარს: ვითარმედ, რამეთუ, დაღაცათუ, იგავმიუწვდომელი და ა.შ. ენას მარტო ხალხი არ ქმნის, ენას ქმნის ჟურნალისტი, ის იურისტი, რომელიც კანონებს წერს, პარლამენტარი, რომელიც რიტორიკულ სკოლას ამკვიდრებს, იმიტომ, რომ მას აქვს ტრიბუნა და ჰყავს აუდიტორია. პოლიტიკა სხვა, ირეალურ ენას ქმნის, რომელშიც გაუგებრად უნდა იცხოვრო.

ქეთი - ენა ხომ ის სივრცეა, სადაც ვლინდება აზროვნება. რა აზროვნებაც გვაქვს, იმ ენით ვმეტყველებთ.

ლელა - ბერგსონი ასე განმარტავს ენას: ადამიანს ყველაფრის კეთება შეუძლია ერთბაშად, სხვა არის ტვინის, ნერვული სისტემის მოქმედება, როცა ის ამ ყველაფერს ივიწყებს. ადამიანის აზროვნება სელექციურია, მას შეუძლია ერთბაშად იყოს მთელი გონი და მთლიანად აღიქვას სამყარო, რომელიც არის ანთროპოსოფიური. ამას გარდა, ადამიანი არის ცხოველი, რომელსაც სჭირდება არსებობის შენარჩუნება, მასში კაშხალივით შედის უზარმაზარი სამყარო და იმ მილიდან, რომელსაც ცნობიერება ჰქვია, გამოდის პატარა, მოწანწკარე წყარო. სწორედ ეს არის ენა, ადამიანის თავდაცვის სისტემა, იმისათვის, რომ დარჩეს ფსიქიკურად ჯანსაღი, შეინარჩუნოს არსებობა, არ მოკვდეს და შიგნიდან არ აფეთქდეს. თუ ჩვენ გავაუბრალოებთ და გავავულგარულებთ ბერგსონის ამ ფორმულირებას, მივალთ იმ აზრამდე, რომ ადამიანი თავისი სოციალური გარემოს მიხედვით ცვლის დისკურსს. მაგალითად, შევარდნაძის დისკურსი იყო მარქსისტული, ამას ვერაფერს მოუხერხებდი, დღეს ამ ენაზე მეტყველებს ნინო ბურჯანაძე, რომელიც მარქსისტული დისკურსით გელაპარაკება. არსებობს ქრისტიანული დისკურსი, ვინც არ უნდა იყოს მოძღვარი, ის ამ დისკურსში გელაპარაკება. საერთო ჯამში, დისკურსშია საქმე. თუ ამას დავწურავთ და სოციალურ პლასტში გადავიყვანთ, ვნახავთ, როგორ მოქმედებს სოციალური გარემო და ყველაფერი, რაზეც ჩვენ ახლა ვსაუბრობთ არის აბსოლუტურად სოციალური, ადამიანებს სლენგების ხმარებაც სჭირდებათ სოციალური თვალსაზრისით. მე ჩემმა სოციუმმა შემიქმნა ის ენა, რომლითაც ვმეტყველებ, ვიღაცას თავის სოციუმში სჭირდება თავის დამკვიდრება იმ ენით, რომელზეც მეტყველებს. ამისაგან დაზღვეული არცერთი ერი არ არის. დღეს, XXI საუკუნეში, ერთი და იგივე ეროვნების სხვადასხვა სოციალური კლასი უფრო ცუდად უგებს ერთმანეთს, ვიდრე სხვადასხვა ეროვნების ადამიანები, ვითომ ღია საზოგადოებაში ერთი სოციალური პლასტი სხვა ენაზე მეტყველებს, მეორე - სხვა ენაზე.

ქეთი - აქვს თუ არა ქართულ ენას ისეთი მარაგი, რომ სხვისი არაფერი დასჭირდეს, გარდა იმ საერთაშორისო ტერმინოლოგიისა, რომლის შეცვლა ხშირ შემთხვევაში კომიკურ ელფერს იძენს, მართლა "ყელფანდურას" ვერ დაარქმევ ვიოლინოს და "ცისთქვეფიას" - ვერტმფრენს.

ბესიკი - სულხან-საბა თქვენც წაგიკითხავთ და მეც მიკითხავს, როგორც მხატვრული ნაწარმოები, ახლაც არის ხალხი, ვინც ენით ტკბება, ენა უყვარს. არა მგონია, ქართული ენა სამუზეუმო გახდეს, მთავარია, ხალხი ისე არ დამჭლევდეს, რომ ხმას ვეღარ გამოსცემდეს. საერთო ჯამში რომ ვთქვათ, ექსპანსიები კი იყო, მაგრამ რა უქნა ქართულ ენას ან რუსულმა, ან სპარსულმა. სპარსული ლიტერატურა ხომ ძალიან დიდია, მაგრამ რუსთაველს ვერ გადმოაბიჯა. არადა, რუსთაველი რომ არ დადგომოდა წინ, შეიძლება მომხდარიყო ჩანაცვლება, "სპარსული ენის სიტკბომან მასურვა მუსიკობანიო" - ეს ხომ ისეთი ხალხის ნათქვამია, რომელთაც საქართველოსათვის ჩვენხელა ხმლები უქნევიათ.

ქეთი - ახლა ვინ უნდა დავაყენოთ, რომ არ გადმოგვაბიჯონ?

ბესიკი - ახლაც რუსთაველი უნდა ვიკითხოთ. რომ იცოდეთ, უნიჭობასაც თავისი მოსავალი აქვს. წელს თიანეთში ერთი ვაშლიც არ ება ხეებს. უნიჭობა ისეთივე მოსავალია, როგორც ბარაქიანი მოსავალი, არაფერი არაა მუდმივი. სხვათა შორის, ვაჟა ფშაველა 1901 წელს ამბობდა: საზოგადოებაში და პრესაში დღეს ხშირია ენის შებღალვაზე საუბარი და ვიცი, მომავალშიც ასე იქნებაო. კარგია, დღესაც რომ გვანაღვლებს ენის ბედი, მაგრამ სულ ტყუილად ვფორიაქობთ. თუ დაკვირვებიხართ, ბავშვი რომ ჰყავს პატარა გოგოს და ისე ვერ უჭირავს, როგორც ბებიამისს, მოუქნელია, გაუწაფავი, მაგრამ ბავშვი ნელ-ნელა იზრდება, ის გოგოც ქალდება, ასევეა საზოგადოება და ენა. განა რამდენი სიტყვაა ინგლისურში, ყველა ჩვენთან რომ გადმოვიდეს, ხალხი მაინც გაფილტრავს ეგეთ ენას.

ლელა - ენა არის ცოცხალი ორგანიზმი, სხეული. როგორც საკუთარი თავს ვერ გადავაკეთებთ, ასევე ვერაფერს მოვუხერხებთ ენას. ნიკო მარი თვლიდა, რომ ქართული ენა მსოფლიური ენაა, დღეს ის უბრალოდ დაუხვეწავია და სტიქიური. კარგია, რომ ევროპული განათლების სისტემა შემოგვაქვს, რადგან, როგორი რეტროგრადული მენტალიტეტითაც არ უნდა გაზარდო შვილი, ის მაინც თავისი თაობის შვილი იქნება. სხვა ეპოქის შვილებს სხვანაირი განთლება სჭირდებათ, რადგან არავინ ასხამს ძველ ტიკებში ახალ ღვინოს. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთებს მასობრივი კომუნიკაცია არ მოსწონთ იმიტომ, რომ ძალიან სტრუქტურიზებული და სტანდარტიზებულია, უნდა მოხდეს ყველაფრის სტანდარტიზაცია, რადგან სტიქიურად არაფერი ვითარდება.

ზვიადი - ვიღაცას გადავაბაროთ ის, რომ ენა მისი მისახედია, არ ვიქნებით მართალი, არაფერი მისახედი არ სჭირს ამ ენას, უბრალოდ, ყველამ უნდა ვისაუბროთ ქართულად. დაიხვეწება ეს ენაც, შეიქმნება მაღალი რანგის ლიტერატურაც, დარჩება ისეთიც, რომელიც მხოლოდ სკაბრეზით გავა ფონს. მთავარია, ადამიანებმა ისწავლონ ქართულ ენაზე აზრის გამოთქმა და რაც ყველაზე მთავარია, იფიქრონ მშობლიურ ენაზე. სანქციებით ენის დამკვიდრება შეუძლებელია, ეს უფრო მეტ აგრესიას გამოიწვევს, სახელმწიფო პოლიტიკაც უნდა იყოს განსაზღვრული, მაგრამ ყველაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკა ისაა, როცა მმართველი საუბრობს იმ ენაზე, რომელ ენაზეც საუბრობს ძირითადი მოსახლეობა. ეს არის მშობლიური ენა. როცა ყველაფრის სტრუქტურირებაზე ვსაუბრობთ, ეგეც მთავარია.

ბესიკი - ისევ იმას ვუბრუნდები, რომ ქართული ენა ვერავინ წააქცია, ვერც ნასესხებმა სიტყვებმა დააკლო რამე. ამასობაში, რამდენი ენა დაიღუპა, ქართული კი ზმნამ შეინახა. თვითონ ზმნა რა არის, ქართული აზროვნების პროდუქტია, ზმნის ერთ ფორმას უამრავი რამის გამოთქმა შეუძლია მაშინ, როცა სხვა ენაში მთელი წინადადებაა საჭირო. ზმნის მიხედვით რომ დავახასიათოთ ქართველის ბუნება, რამდენიმეპირიანი კი გამოდის, მაგრამ ამავე დროს მრავალმხრივია, მოქნილი, ფართო სულის, შინაგანი გრძნობების მქონე. ისე, ქართველი ქალები ხან სპარსულად კრუსუნებდნენ, ხან რუსულად, მაგრამ ვერც რუსთაველს დააკლეს ვერაფერი და ვერც ბარათაშვილს. ქართულ ენას ფეხებსაც ვერ მოჭამენ, სიმართლე თუ გინდათ, ეს არის.

 

@