ბურჟუაზიის პროლეტარული ხიბლი

ფესტივალი Theatertreffen ბერლინში: როგორ გავაკეთოთ ეკონომიკური კრიზისისგან მძაფრი, თანამედროვე და სოციალური თეატრი

ბერლინის ფესტივალი
...არც მუდამ თანამედროვე, "ენერჯაიზერის" ბატარეასავით ყოჩაღი შექსპირი, არც პოლიტიკური ზონგებით მდიდარი ბრეხტი და არც ფსიქოლოგიური ნიუანსებით სავსე ჩეხოვი!!! წელს ბერლინის ცნობილი თეატრალური ფესტივალი სახელწოდებით Theatertreffen (ითარგმნება როგორც "თეატრალური შეხვედრები") კლასიკოსებს არ სწყალობდა. ჟურნალისტების ბანალურ შეკითხვაზე "რატომ", ფესტივალის დირექტორი, იოჰანეს სარტორიუსი უცნაური იუმორით პასუხობდა: "უმჯობესია, კლასიკოსები ცოტა ხნით აკლდამებში მოვასვენოთ".

ვინ იცის, იქნებ ეკონომიკური კრიზისის ჟამს, სიახლისა თუ თვითგადარჩენის მიზნით, უხილავი არტ-რეფლექსები ამუშავდება, რაც კრიტიკოსებს (ძირითადად ისინი არჩევენ ბერლინის საფესტივალო პროგრამას), თეატრის მენეჯერებს თუ ფესტივალების დირექტორებს აიძულებთ, გარდასული დროისა თუ ავტორების მნიშვნელობა გადააფასონ, ხოლო საკუთრივ თეატრი სოციალურ-პოლიტიკურ ტრიბუნად გადააქციონ.

ბერლინის საერთაშორისო, გერმანულენოვანი თეატრალური ფესტივალი 1964 წელს დაარსდა. ბრეხტი ცოცხალი აღარ იყო, ხოლო მისი პირმშო - "ბერლინერ ანსამბლი" საბჭოთა კავშირის მიერ ოკუპირებულ აღმოსავლურ ზონაში აღმოჩნდა. ორად გაყოფილი ქალაქის დრამა ყველგან აშკარად და ხილულად იგრძნობოდა. დაწყებული ნახევრად განადგურებული "ბერლინერ დომითა" და "პერგამონ მუზეუმით", დამთავრებული "ანჰალტერ ბანჰოფის" (ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რკინიგზის სადგური) ნანგრევებით, რომლის დიდების ნაშთი მხოლოდ ბერლინის მუზეუმებშია შემორჩენილი.

ქალაქის დასავლეთი ნაწილი პრაქტიკულად თეატრალური შენობის გარეშე დარჩა, აღმოსავლეთი ბერლინი კი ერთგვარად განებივრებული აღმოჩნდა. "ბერლინერ ანსამბლის" გარდა, მაყურებელს შეეძლო ამოერჩია "დოიჩე თეატრი", "ჰებელთეატრი", "დოიჩე კამერშპილე", "ფოლკსბიუნე"... ამდენად, 60-იან წლებში, დასავლეთ ბერლინში აგებული "ფესტივალჰაუზი", სადაც ფესტივალის დირექციამ დაიდო ბინა, ერთგვარი ისტორიულ-კულტურული კომპენსაციაა. სწორედ იმ დროს გადაწყდა, რომ ფესტივალი მაყურებელს გერმანიის, შვეიცარიის და ავსტრიის საუკეთესო თეატრების დადგმებს შესთავაზებდა.

ტრადიცია დღემდე უცვლელია: ყოველი წლის მაისში, მყუდრო "შაპერშტრასეზე" მდებარე გიგანტური დარბაზი სიახლის მომლოდინე თეატრალებით, ახალგაზრდა რეჟისორებით, ცნობილი მსახიობებით, აბეზარი ჟურნალისტებით და ლამის ყოვლისმცოდნე, სნობი პუბლიკით ივსება. პრეზიდენტ კენედის საკრალური შინაარსის პოლიტიკური ფრაზა - "მე ბერლინელი ვარ", გარკვეულ მნიშვნელობას დღემდე ინარჩუნებს. უბრალოდ, ფესტივალის გახსნაზე მიწვეულმა საფრანგეთის კულტურის ყოფილმა მინისტრმა ჟაკ ლანგმა, რომელიც ფრანსუა მიტერანის ხელისუფლების ჟამს ინოვაციური იდეებითა და რადიკალური მემარცხენე შეხედულებებით გამოირჩეოდა, აქცენტი ოდნავ შეცვალა: "მე ბერლინელი ვარ, მაგრამ ევროპელიც". ფრანგი ინტელექტუალის დაპატიჟება ფესტივალზე, ისევე როგორც მისი დახვეწილი, ცოტათი მგზნებარე და უფრო პუბლიცისტური "სპიჩი", ლამაზ, მაგრამ დიპლომატიურ ჟესტს უფრო ჰგავდა.

ევროპული "კულტურული სივრცის" დასაპყრობად შემართული საფრანგეთი და გერმანია სინამდვილეში კონკურენტები უფრო არიან, ვიდრე პარტნიორები. არადა, ერთმანეთის გარეშე, ქედმაღალ და მყარ ბრიტანელებს წინააღმდეგობას მაინც ვერ გაუწევენ. ამდენად, კულტურა ორი დიდი ქვეყნისათვის საერთო იდეების თავშესაფარიცაა და კულტურულ-პოლიტიკური ალიანსიც... თუმცა, ეს უკვე აშკარა გეოპოლიტიკაა და არა საფესტივალო დისკურსი.

ყოვლისგამძლე კლასიკოსების ნაცვლად, ფესტივალის ყურადღების ცენტრში თანამედროვე ავსტრიელი მწერლები და დრამატურგები აღმოჩნდნენ: ერთ დროს მივიწყებული და ამჟამად ევროპაში მოდური ოდონ ფონ ჰორვატი (სწორედ მისი პიესით "კაზიმირი და კაროლინა" გაიხსნა ფესტივალი), მინიმალიზმითა და დახვეწილი ირონიით ცნობილი პეტერ ჰანდკე (მისი მოთხრობის მიხედვით გრაცის თეატრმა წარმოადგინა სოციალური დრამა "დრო, როცა ერთმანეთის შესახებ არაფერი ვიცოდით") და სკანდალებით მდიდარი ელფრიდე იელინეკი (მისი პიესა "კომერსანტის კონტრაქტი", ჰამბურგის "ტალია თეატრის" ინტერპრეტაციით, ფესტივალის ფინალში ნამდვილ ანტიბურჟუაზიულ მანიფესტად იქცა).

პროგრამის მრავალფეროვნებას ამტკიცებდა ვენის "ბურგთეატრში" დადგმული თეატრალური ექსპერიმენტი "ცხოვრება და დროება". რეჟისორების - კელი კუპერისა და პავოლ ლისკას ერთობლივი ნაღვაწი; ისევე, როგორც თანამედროვე ბრიტანელი დრამატურგის დენის კელის პიესა "ფული და სიყვარული", რომელიც შტეფან კიმიგმა ჰამბურგის "ტალია თეატრში" განახორციელა. ცნობილი იტალიელი კინორეჟისორის, ეტორე სკოლას სცენარის მიხედვით წარმოდგენილი სპექტაკლი "ბინძურები, ცუდები, ბოროტები" (კიოლნის "შაუშპილჰაუზი") მხოლოდ ადასტურებდა კარინ ბაიერის უსიტყვო რეჟისურის უპირატესობას.

და მაინც, კრიტიკოსთა ყურადღების ცენტრში ორი გამორჩეული რეჟისორული ნამუშევარი მოექცა: სახელოვანი შვეიცარიელი რეჟისორის, კრისტოფ მარტალერის უცნაური სახელწოდების Reisenbutzbach (დამოუკიდებელი თეატრალური პროექტი, რომელიც ვენისა და ავინიონის თეატრალური ფესტივალების კოპროდუქციაა) და ბოლო დროს დრამატულ თუ საოპერო სცენებზე ერთობ წარმატებული ბელგიელი რეჟისორის ლუკ პერსევალის "აწ რაღასა იქმ, პატარა კაცო"? (ჰანს ფალადას ცნობილი რომანის ეპიკური ვერსია მიუნხენის თეატრში "კამერშპილე").[pagebreak]

იმისთვის, რომ მარტალერის სპექტაკლი გვენახა, ბერლინის გაუქმებულ აეროპორტში, "ტემპელჰოფში" მოგვიწია გამგზავრება. ეს ერთადერთი გამონაკლისია, რომელიც ფესტივალის დირექციამ სცენოგრაფისა თუ რეჟისორის "ახირების" გამო დაუშვა. საქმე ისაა, რომ უზარმაზარი სივრცე, და მასშტაბი რაც სპექტაკლს სჭირდება, მოქცეულია 30-იანი წლების არქიტექტურულ გარემოში. ამდენად, საგანგებოდ აგებული სცენა ჰიტლერის დროინდელ აეროპორტის ტერიტორიაზე (სადაც, სხვათა შორის, დიდი ვნებათაღელვის შემდეგ ქალაქის პარკი გააშენეს), კრიტიკოსების განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევდა.

მარტალერი მისთვის ჩვეული, ელეგანტური ირონიით ასახავს სასაცილო, ძველმოდური და უცნაური ადამიანების დრამას გასული საუკუნის 50-იანი წლების ავეჯისა და ძველმანების ფონზე. შტეფანი კარპის ტექსტში თითქოს, ჩეხოვი და ბეკეტი შეაჯვარესო... სპექტაკლის მსვლელობისას ხვდებით, რომ ეს რითმა მოულოდნელი სულაც არ არის და უსარგებლო ადამიანები ძველმანი ავეჯის ბედს იზიარებენ: ფინალში, ფინანსური კრიზისის გამო, ისინი ბინებიდან პატარა საავტომობილო ფარეხებში გადასახლდებიან და, "Bee Gees"-ის მუსიკალური კომპოზიციის ფონზე, თავდავიწყებით თუ თავგანწირვით ეძლევიან ცეკვას. მარტალერის პერსონაჟები თითქოს ჩებუტიკინის ფრაზას ეხმიანებიან ჩეხოვის პიესიდან "სამი და", - "ყველაფერი სულერთია!"

რაღაც თვალსაზრისით, მარტალერის სპექტაკლი მწერებზე დაკვირვებას ჰგავს, რაც უფრო რეჟისორის "მეცნიერული" ინტერესითაა გამოწვეული, ვიდრე განსაკუთრებული ფლექსიდურობით ან თანაგრძნობით. მარტალერის თანამოაზრეები - სცენოგრაფი ანა ფიბროკი და დრამატურგი შტეფანი კარპი ქმნიან სამყაროს, რომელშიც რეჟისორის სტილს შეუცდომლად ამოიცნობთ. ისევე, როგორც არასოდეს აგერევათ, ვთქვათ, სტურუას სპექტაკლის ნებისმიერი ფრაგმენტი უილსონის ლეთარგიულ რიტმსა და განათებაში, ან პეტერ შტაინის პოეტური რეალიზმი კრისტიან ლუპას ფხიზელ აბსურდში.

მთელ ფესტივალს წითელ ზოლად გასდევდა სოციალური თეატრის კონტექსტი, მაგალითად - რეჟისორ იოჰან სიმონსის სპექტაკლში "კაზიმირი და კაროლინა". პიესის ავტორი, ბუდაპეშტში დაბადებული და შემდგომ ავსტრიასა და საფრანგეთში მცხოვრები ებრაელი დრამატურგი, ოდონ ფონ ჰორვატი დღეს თითქმის საკულტო ფიგურაა ევროპულ თეატრში. მისი ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პიესა "კაზიმირი და კაროლინა" 30-იანი წლების დასაწყისში დაიწერა, როცა ნაცისტები ხელისუფლებაში მოსასვლელად ემზადებოდნენ და ავტორი ამ ყველაფერს საკუთარ ტყავზე გრძნობდა.

ამავე პერიოდში წერს ანტიფაშისტურ პიესა-ალეგორიას "ვენის ტყის სიზმრები", რის გამოც იძულებული გახდა, ვენიდან პარიზში გადახვეწილიყო. მალე მისი წიგნები ნაცისტებმა კოცონებზე დაწვეს, ხოლო დიდი ხნის განმავლობაში დრამატურგის გვარი საერთოდ არ ჩანდა თეატრების აფიშებზე. იგი ორმოცი წლისაც არ იყო, როცა გარდაიცვალა. დღეს, პოლიტიკური კატაკლიზმების ჟამს, როცა ეკონომიკური კრიზისი დამცინავად არყევს სტაბილური ევროპული საზოგადოების კეთილდღეობას, "კაზიმირი და კაროლინა" თითქოს წინასწარმეტყველებას ჰგავს; ხოლო 90-იანი წლებიდან მოყოლებული, ეს პიესა გერმანიაში, უნგრეთსა და ავსტრიაში პოპულარობით შექსპირსა და ბრეხტსაც კი უსწრებს.

პიესის მოქმედება ბავარიაში ლუდის ფესტივალ "ოკტობერფესტის" დროს მიმდინარეობს. მოკრძალებული მეძავები და სტაჟიანი ქურდები, შემთხვევით გამდიდრებული და შემთხვევით გაღარიბებული მილიონერები, დაცემულები და აღზევებულები, ლუმპენები და დამწყები ნაცისტები... - მთელი ეს სოციალური გალერეა რეჟისორს, ნაბახუსევზე, ლუდის ფესტივალის შემდეგ აქვს წარმოდგენილი. როცა ირკვევა, რომ პოლიტიკური ვითარება სიმთვრალემდე და სიმთვრალის შემდეგ საზოგადოებაში შეიცვალა და რომ ყველაფერს "ყავისფერი ჭირის" ელფერი დაედო.

ბრჭყვიალა საავტომობილო რეკლამების ფონზე, ერთ დღეში ადამიანმა შეიძლება ყველაფერი დაკარგოს ან იყიდოს. სოციალური სიშლეგე გადამდებია და ნათელი ხდება, რომ წესრიგის დამყარება აუცილებელია; რომ ლუდის სმისა და ღრეობის შემდეგ ცარიელი და ჭუჭყიანი მაგიდები ვიღაცამ უნდა აალაგოს; და ეს "ვიღაც" გუშინდელი ჩამშვებები, ანუ დღევანდელი ნაცისტები არიან. მაყურებელი ყოველგვარი ღირებულებების მსხვრევის მოწმეა და ხედავს, თუ რა მოკლე დროა საჭირო იმისთვის, რომ "პატარა ადამიანი" ურჩხულად იქცეს.[pagebreak]

სწორედ ადამიანის ღირსებას იკვლევს რეჟისორი ლუკ პერსევალი ოთხსაათიან ეპიკურ სპექტაკლში "აწ რაღასა იქმ, პატარა კაცო?" უბრალო ხერხებით, ძლიერი ემოციითა და შთამბეჭდავი ვიზუალური ფონით შექმნილი ეს სანახაობა მსახიობთა შესანიშნავი თამაშითაც გამახსოვრდებათ. რომანის მთავარ გმირს - იოჰანეს პინებერგს პაულ ჰერვიგი განასახიერებს, ხოლო მის შეყვარებულ ემას - ანეტ პაულმანი, შესანიშნავი დრამატული მონაცემების მსახიობი.

პერსევალის სპექტაკლის წარმატებას სცენოგრაფიულ უბრალოებასთან ერთად (სცენის შუაგულში მდგარი კარადა-ორღანი-მექანიკური მანქანა) განაპირობებს სცენის მთელ სიღრმეზე "წაფენილი", 30-იანი წლების ბერლინის ამსახველი, უნიკალური დოკუმენტური კადრებიც, რაც წარმოდგენას, სოციალური და პოლიტიკური განზომილების გარდა, ინფორმაციულ შინაარსს სძენს. გარდა ამისა, მსახიობები "ლაივში" მღერიან გერმანულ შლაგერებს, რაც პუბლიკისთვის ერთგვარი ნოსტალგიის მიზეზიც ხდება. როგორც ცნობილია, ნაცისტებიც კარგი გემოვნებით და მუსიკალური "სმენით" გამოირჩეოდნენ.

ვიდრე პუბლიკა ნაციზმის ლაბირინთებში გაერკვეოდა, კარინ ბაიერმა, კიოლნის თეატრის მსახიობთა დახმარებით, თითქმის უსიტყვო სპექტაკლში "ბინძურები, ცუდები, ბოროტები" დასავლური ექს-პროლეტარიატის ყოფაში ჩაგვახედა. დიდი ხნით ადრე, უფრო ზუსტად - 1976 წელს, კანის კინოფესტივალზე ეტორე სკოლას ამავე სახელწოდების ფილმი რეჟისურისათვის შემთხვევით არ დააჯილდოვეს. ფილმი, ისევე როგორც სპექტაკლი, ნეორეალიზმის კინომითს სანიმუშოდ ამსხვრევს. დიდი და ღარიბი ოჯახი, რომელსაც მაჩო-ბატონი მტკიცედ მართავს, ისეთი "მტკიცეა", რომ ოჯახის წევრები მზად არიან, ფულის გულისათვის ერთმანეთს ყელი გამოღადრონ. საინტერესოა რეჟისორული ხერხი და სცენოგრაფია, რომელიც მთელ სცენაზე აღმართულ გიგანტურ ფანჯრებს უკავშირდება: საკმარისია ფანჯარა გაიღოს, რომ სიტყვებს, ფრაზებს და ხმაურს ვიგებთ, ხოლო დახურულ ფანჯრებს მიღმა რაც ხდება, უსიტყვოდ, მხოლოდ მოქმედებით არის გადმოცემული.

როგორც ყოველთვის, სასტიკი და დაუნდობელია ელფრიდე იელინეკი. მისი ახალი პიესა "კომერსანტის კონტრაქტი", რომელიც ფესტივალის დახურვისას აჩვენეს, იმის საკმაოდ ზუსტ სურათს ქმნის, თუ რა "დახვეწილ და კაციჭამია" მეთოდებს მიმართავენ ბანკები დასავლეთში კრიზისის დროს. ნიკოლას შტემანი ჰამბურგის "ტალია თეატრში" დადგმული სპექტაკლით ბიურგერებს ლამის ნეომარქსისტულ ლექციას უტარებს თემაზე, "როგორ დავიძვრინოთ თავი კრიზისიდან". იელინეკის ტექსტი პოლიტიკის, ეკონომიკის, ამბოხებისა და ფემინიზმის უცნაური ნაზავია, რომელსაც რეჟისორი როკ-მუსიკითა და პუბლიცისტური პოეზიით ამაგრებს. ფინალში სასოწარკვეთილი, კეთილსინდისიერი და გაკოტრებული კრედიტორები მგლების ნიღბებს ჩამოიცვამენ და ნაჯახებს ხელს წამოავლებენ... ვერაფერს იტყვი, ოპტიმისტური დასასრულია!

მართლაც საოცარია, რა ზუსტად და ოპერატიულად ეხმაურება თეატრი გერმანიაში სოციალურ-პოლიტიკურ პროცესებს და, ყველაფრის მიუხედავად, რა დიდი გავლენა აქვს მას საზოგადოებაზე. ბერლინის თეატრალური ფესტივალი Theatertreffen, რომელზეც გასული წლის საუკეთესო გერმანულენოვანი სპექტაკლები იყო წარმოდგენილი, გამონაკლისი არ ყოფილა. უცნაურია, რომ ამდენი სოციალური და პოლიტიკური კატაკლიზმების შემდეგ ჩვენთვის თეატრი ისევ რაღაც ირაციონალურ გასართობსა და კოსტიუმირებულ ტაშ-ფანდურს უკავშირდება; მაშინ, როცა სანაქებო ბურჟუაზიული პუბლიკით გადაჭედილი დარბაზი ბერლინში მძაფრ ან პოლიტიკურ პროცესზე რეჟისორების რეაგირებას ელის; ანუ თანამედროვე დროით სუნთქავს. თანაც ერთგვარ მაზოხისტურ სიამოვნებას იღებს, როცა მას სცენიდან სანიმუშოდ და საფუძვლიანად ლანძღავენ.

იქნებ ეს კომპენსაციის ფორმაა? როცა მდიდრებსა და უზრუნველებს სურთ, დროებით სოციალური პრობლემებით მოგვრილი ადრენალინი იგრძნონ. კარგია, როცა თეატრში მშვიდად ხარ, იმას ხედავ, რაც შენ გვერდითაა, მაგრამ შენ არ გეხება; როცა ბურჟუა ხარ და პროლეტარიატზე ფილმები მოგწონს; როცა შეგიძლია, მსახურებს დროებით სამოსი გაუცვალო და ჩაგრულის როლი და ხიბლი თავად შეიგრძნო.

მომავალ "თეატრალურ შეხვედრამდე", ბერლინში!

@